عقايد معتزله به طور اجمال :
1 - مطابق چهار نظريه كه از مقالات الاسلاميين نقل كرديم ، اختلاف زيادى ميان آنها و نظريات اشعريين ديده نمىشود .
2 - قاضى عبد الجبار حاكميت عقل را قبول مىكند .
3 - انجام امورى را براى خدا لازم مىداند .
4 - بر انگيختن پيامبران براى خدا لازم است .
5 - قاعدهء ( عدل ) به مفهوم وسيع آن وجود دارد و براى خدا لازم است كه در تمام امور با عدالت رفتار كند .
6 - لطف و صلاح واقعيت دارد و براى خدا لازم است كه صلاح بندگان را مراعات كرده در بارهء آنها لطف داشته باشد .
قاعدهء اصلح
بعضى از معتزلىها عقيده منداند كه خداوند بايستى آن چه را كه در بارهء بندگانش شايسته تر است انجام بدهد . ( 1 ) اين مسئله نيز مورد اختلاف است . گروهى مىگويند : چون مفهوم اصلح بىنهايت است و خداوند نيز براى ايجاد اصلح بىنهايت قدرت دارد ، در صورتى كه نوع انسانى متحمل اصلح بىنهايت نيست ، لذا اين مفهوم مانند لطف و عدل نيست كه براى خدا لازم باشد ، در چند كتاب مهم از ( شيخ طوسى تلخيص الشافى ، الغيبه و عده الاصول ، تبيان ) اين مطلب با صراحت بررسى نشده است ، خواجه نصير طوسى مىگويد : « و گاهى اصلح به علت وجود انگيزه و نبودن مانع براى خدا واجب است . » ( 2 )
هامش
( 1 ) شرح تجريد ملا على قوشچى ، مبحث لطف و اصلح . .
( 2 ) همان مأخذ .