تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 472
كلامى است و بحث همه جانبه در بارهء عدل و سر نوشت را در جلد چهارم بررسى خواهيم كرد . ( 1 ) ( 1 ) مباحث عدل و لطف و اصلح را كه پس از اين بررسى مىشود ، اين جانب در اسفند ماه سال 1348 در دانشگاه مشهد در كنگرهء هزارهء طوسى در مجمع عمومى كنگره سخنرانى كردهام . . 1 - قاعدهء عدل صفت عدالت را دو گروه اماميه و معتزله براى خدا اثبات كردهاند و براى اثبات اين صفت هم به طور مستقيم از مفهوم عدالت كه يكى از عالىترين اوصاف كماليه است و هم به طور غير مستقيم يعنى با اثبات حكيم بودن خداوند استدلال مىكنند . در مقابل دو گروه فوق ، فرقه ى اشاعره قرار گرفتهاند كه مىگويند : آن مفهوم از عدالت كه براى ما مطرح است و مىگوييم : بايستى خداوند هر چيزى را كه در موضع خود قرار بدهد ، براى خداوند قابل اثبات نيست . عمدهء استدلال آنها به قرارى است كه محمد ابن عبد الكريم شهرستانى نقل مىكند : « او است مالك تمام مخلوقاتش ، هر چه كه بخواهد انجام مىدهد و به هر چه كه اراده او تعلق بگيرد حكم مىكند . اگر همهء مردم را به بهشت داخل كند كوچكترين تعدى به قانون الهى نخواهد بود و اگر همهء آنها را به آتش دوزخ وارد بسازد باز ظلم نكرده است ، زيرا - ظلم در موردى است كه چيزى از حيطهء تملك مالك بيرون باشد ( 2 ) ( 2 ) شايد مقصود از اين جمله مطلبى باشد كه مىگويد اختيار و تصرف مطلق در باره حقيقتى آن را از مجراى عدل و ظلم خارج مىسازد ، زيرا - با فرض اختيار و تصرف مطلق در حقيقت مفروض نمودى در آن حقيقت وجود ندارد كه خود فى نفسه استحقاق حكمى را داشته باشد . در نتيجه در صورت بجا آوردن آن حكم عدل و در صورت خلاف ظلم بوده باشد ولى گمان نمىكنيم كه اين مطلب به همين صورت مورد تاييد منطقى بوده باشد ، زيرا هيچ موجودى را نمىتوان تصور كرد مگر آن كه در جريان وجودى خويش با هيچ پديدهء موافق طبيعت يا مخالف آن ارتباط نداشته باشد مثلًا انسان اختيار تصرف در خويشتن را دارا است ، ولى اين احساس نمىتواند پديدهء موافق و مخالف موجوديت او را منكر بوده باشد البته ترديدى . كه خداوند متعال تسلط مطلق به موجودات دارد ، ولى خداوند خود موجودات را آفريده است كه خواه در قلمرو جريانات طبيعى آنها و خواه بالنسبه به خواسته هاى خداوند دو قسم پديدهء موافق و مخالف در همه آن موجودات امكان پذير مىباشد . . يا ظلم عبارت است از وضع چيزى در غير موضع خود . او [ خدا ] كه مالك مطلق است ظلم در بارهء او قابل تصور نيست .