تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 306

« . . . فَمَنِ اُضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لإِثْمٍ فَإِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ 5 : 3 . » ( 1 ) ( كسى كه در قحطى بدون تمايل به گناه مضطر شود خداوند غفور و رحيم است ) . « . . . فَمَنِ اُضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ 6 : 145 . » ( 2 ) ( كسى كه بدون تجاوز و تعدى مضطر شود خدا غفور و رحيم است ) . « . . . فَمَنِ اُضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ 16 : 115 . » ( 3 ) ( كسى كه بدون تجاوز و تعدى مضطر شود خدا غفور و رحيم است ) . « . . . وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اُضْطُرِرْتُمْ إِلَيْه 6 : 119 . . . » ( 4 ) ( خداوند آن چه را كه حرام كرده است به شما تفصيل داده است ، مگر آن چه را كه مورد اضطرار شما است ) . و اما از نظر روايات شايد بتوان گفت : رواياتى كه با بيانات مختلفى منتفى شدن تكليف در موقع ضرورت را بيان مىكند بيش از حد معمولى است از قبيل : « رفع عن امتى تسعه . . . و ما اضطروا إليه » . ( از امت من نه چيز برداشته شده است . . . و آن چه كه مورد اضطرار آنها است ) . « و إذا أمرتكم بشيء فاتوا منه ما استطعتم » . ( هنگامى كه به شما در بارهء چيزى دستورى دادم تا حد امكان آن را انجام بدهيد ) . از همهء روايات با اهميتتر روايت معروف : « لا ضرر و لا ضرار « است كه حتى رساله ها در بارهء آن نوشته شده است و اين جانب نيز رساله‌اى در قاعدهء لا ضرر كه براى انجمن اسلامى مهندسين تدريس كرده‌ام نوشته‌ام . اين قاعده با تمام وضوح بيان مىكند كه در دين اسلام دستورى كه باعث ضرر