تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 238

و اين كه موجوديت او وصله خورده باشد ؟ آن چه كه ما بايستى از كرم و عفو خداوندى بهره بردارى كنيم ، مسئلهء اميد است نه ارتكاب جنايت ، يعنى ما با توجه به كرم و لطف پروردگار بايستى همواره اميدوار باشيم و يأس را به خود راه ندهيم ، نه اين كه اين صفت عالى كردگار را سبب سقوط خود قرار بدهيم ، لذا در آيات شريفه چنين بيان مىشود كه اگر كسى بدون توجه به كارى زشت دست يازيد ، اگر واقعاً توبه كند خدا را كريم و قبول كنندهء توبه خواهد يافت . در اين مورد دنى ديدرو كه از اصحاب دايره المعارف فرانسه است بياناتى دارد كه ما براى توضيح بيشتر آنها را نقل مىكنيم : « بيان خود را از طبيعت آغاز كردم كه مىگويند : صنع تست و به تو انجام مىدهم كه نامت در روى زمين خدا است . خدا نمىدانم هستى يا نيستى ، اما انديشه‌ام را بر آن مىگذارم كه تو ضمير مرا مىبينى و كردار چنين مىكنم كه در حضور تو باشم . اگر بدانم كه بر خلاف عقل خود يا حكم تو گناهى كرده‌ام از زندگى گذشتهء خود پشيمان خواهم شد ، اما از آينده آسوده‌ام چون همين كه من به گناه خود اعتراف كردم تو از آن مىگذرى در اين دنيا از تو چيزى نمىخواهم ، زيرا - آن چه بايد بشود اگر تو نيستى به طبيعت و اگر تو هستى به حكم تو مىشود . اگر عالم ديگرى هست آن جا از تو اميد پاداش دارم هر چند در اين عالم آن چه كرده‌ام براى خود كرده‌ام . اگر از پى نيكى بروم بارى نبرده‌ام و اگر بدى كنم از تو غافل بوده‌ام . خواه موجود بدانم و خواه ندانم حقيقت و فضيلت تو را دوست مىدارم و از دروغ و نابكارى بيزارم . چنينم كه هستم خواه پاره‌اى از مادهء واجب جاويد باشم و خواه مخلوق تو باشم . اما اگر نيكو كار و مهربانم ابناء نوعم را ، چه تفاوت كه به تصادف نيكو افتاده‌ام و به اختيار خود نيكو كرده‌ام يا فضل و رحمت تو شامل حالم بوده است . » ( 1 ) چند مطلب را در اين كلمات ديدرو متذكر مىشويم :