معتزله مىگويد : حواس انسانى اجناس گوناگونى هستند ، يعنى جنس بينايى غير از جنس شنوايى است و همچنين ساير حواس و اين حواس با تمام اختلافى كه دارند از قبيل اعراض غير حساس هستند ، اين است قول اكثر معتزله و از آن جمله ( جبايى ) و ديگران مىباشند . ( 1 ) البته مقصود اين نيست كه بگويند ديدن غير از شنوايى است . اين حقيقتى است كه همه مردم دانا و نادان مىدانند ، بلكه مقصد اينان اختلاف در محصول حواس است كه در درون انسانى به هيچ وجه با هم پيوستگى ندارند ، در صورتى كه جلال الدين بارها در مثنوى از اين مسئله دفاع مىكند كه اگر چه اين حواس ظاهرى اختلافاتى با يكديگر دارند ، ولى هنگامى كه نتايج آنها به درون منتقل مىشوند در يك وحدت عالىتر متحد مىگردند . اما اين كه مىگويند : « احساسهاى مزبوره خود احساس نمىكنند . » مىخواهند به اين معنى اشاره كنند كه ديدن مثلًا از جنبه عضوى مادى چشم نيست و همچنين شنيدن از جنبه عضوى گوش نيست ، بلكه از آن جهت كه انسان داراى حيات است اين وسايل فعاليت مىكنند و روح احساس مىنمايد . اما در بارهء عقل از ابو الهذيل كه يكى از سران معتزله است چنين نقل شده است :