( ( 49 ) ) پنج حسى هست جز اين پنج حس
آن چو زرّ سرخ و اين حسها چو مس
( ( 50 ) ) اندر آن بازار كايشان ماهرند
حس مس را چون حس زر كى خرند ؟
محصولات حواس ظاهرى با فرايندهاى حواس درونى در پشت پرده اشتباه نمىشوند
در باره پنج حس درونى در دفتر اول توضيح مشروحى دادهايم آن چه كه در اين مبحث بايستى متذكر شويم اين است كه نتايج فعاليتهاى اين انواع مختلف حس در اين زندگانى مادى اغلب به جهت عدم دقت و ناخود آگاهى از يكديگر تفكيك نمىشود ، انسان همين مقدار احساس مىكند كه موضوعى يا مسألهاى براى او روشن است و به عبارت ديگر در ضمن معلوماتش معلوم معينى را هم دارد ، ولى هرگز در اين صدد بر نمىآيد كه منشأ به دست آمدن آن معلوم را بداند ، لذا يك انسان معمولى در حقيقت معلوماتى را در طول زندگانى در درون خود انباشته مىكند ، ولى صحيح آنها را از باطل و موقت آنها را از دائمى نمىتواند تشخيص بدهد ، چنان كه اين توانايى را ندارد كه بداند كدامين معلوم در زندگانى او اثر اساسى داشته است .
ممكن است بگوييد دانستن اين كه معلومات انسانى از چه وسيلهاى براى او ايجاد شده است چه ثمرى دارد ؟ معلوم از هر وسيلهاى كه ناشى شود بالاخره معلوم است و انسان را در باره موضوع يا مسئله روشن ساخته و مىتواند در موقع احتياج سنگى از راه زندگانى او بر دارد يا بنايى در ساختمان زندگانى او بگذارد .
مىگوييم : براى توضيح اين مسئله يك مثال روشن مىتواند كمك زيادى به ما داشته باشد .
آيا در اين باره فكر كردهايد كه شناسايى علل در بهره بردارى از معلومات