تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 671

كار دل بس شگفت انگيز است ، زيرا - هم حواس پنجگانه برونى را و هم حواس پنجگانه درونى ( 1 ) را در مأموريت خود نگه داشته ، هر فرمانى كه براى آنها بخواهد صادر مىكند و حواس مزبور مجبور به اطاعت آن مىباشند . شما گمان نكنيد كه پديده هاى درونى كه در اطاعت دل به سر مىبرند تنها همين حواس پنجگانهء باطنى هستند ، بلكه شمارش نيروهاى درونى كه تسليم فرمان دل مىباشند از حد معمولى بيرون است . اين مطلب دقيقتر و عالمانه تر از آن است كه بعضى از فلاسفه ى كلاسيك مىگويند : كه حواس درونى منحصر به پنج حس مزبور است . حال كه تو اى انسان مانند سليمان داراى عظمت روحى مىباشى ، به تمام پريان و ديوان خود را مسلط بساز . اگر تو در اين زندگانى از هر گونه شك و وسوسه بر كنار باشى ، هيچ كس حتى آن ديو كه خاتم از دست سليمان ربود نمىتواند خاتم الهى را از دست تو بربايد . پس از آن كه توانستى مقام انسانى الهى خود را حفظ كنى ، جهان به اين بزرگى مانند كالبد جسمانى تو تحت فرمان تو خواهد بود . بر عكس ، اگر هوا و هوس اين خاتم الهى را از دست تو به يغما ببرد ، عظمت تو از بين رفته و چراغ بخت و اقبال انسانى تو خواهد مرد . در نتيجه همان حسرت نصيب تو خواهد شد كه روز رستاخيز تبه كاران در مقابل خدا دچارش خواهند گشت . اگر تو در جهل مركب مانده و ديو نفس خود را انكار مىكنى و گمان مىكنى