( ( 3308 ) ) اين نشان خسف و قذف و صاعقه
شد بيان عز نفس ناطقه
موجودات پست قربانى موجودات عالىتراند
اين كه موجودات پست قربانى موجودات عالى هستند ، تقريباً مورد اتفاق نظر همهء دانشمندان و فلاسفه است . آن چه كه مورد اختلاف است اين است كه اين قربانى شدن چه معنا دارد ؟ مخصوصا اگر موجود پست جاندار بوده باشد ، زيرا - موجود جاندار در اين كشاكش درد و شكنجه مىبيند .
در اين مسئله اگر محاسبهء الهى مطرح نشود به هيچ وجه جواب قانع كنندهاى نخواهيم داشت ، يعنى از اين جهت كه اين جاندار در اين قربانى شدن رنج و شكنجه مىبيند با فرياد انسانها در باره اين كه :
ميازار مورى كه دانه كش است
كه جان دارد و جان شيرين خوش است
يا :
به جان زنده دلان « سعديا » كه ملك وجود
نيرزد آن كه دلى را ز خود بيازارى
هيچ گونه سازگار نبوده و تناقض بسيار صريحى در بر دارد .
اما اگر محاسبهء الهى در كار باشد و براى مردم بوسيلهء پيامبران عظام ثابت شود كه اين قربانى شدن را مالك زندگى و مرگ مىپذيرد - به شرط اين كه در راه تكامل انسانها كمكى باشد ، اين اعتراض به كلى بر طرف خواهد شد .
اين مسئله را در دفتر دوم مثنوى مشروحاً مورد بررسى قرار خواهيم داد .