هر يك از اين دو قسم نيز به دو نوع تقسيم مىشود :
1 - انعكاس به عنوان اين كه وسيلهاى براى انعكاس زيبايى و نيكىها بوده باشد :
2 - انعكاس به عنوان خود نشان دادن .
اما مزاياى اختيارى مانند كردارهاى نيكو اعم از اين كه اين كارهاى نيكو براى پيش برد شخصيت و تكامل روحى خويشتن باشد يا به عنوان خدمت بر ديگران .
اگر منظور تنها خود تكامل فردى يا اجتماعى بوده باشد ، نشان دادن اين كه در من اين مزايا هست و بر ديگران ترجيح دارم ، نه تنها زشت نيست بلكه بسيار پسنديده است - زيرا اين نشان دادن به ديگران سود بسيار مهمى را در بر دارد و آن اين است كه افراد ديگر نيز به نيروى سرشار انسانى مطلع مىشوند و مىگويند : نمىتوان گفت كه چنين كار يا خدمت اجتماعى يا تكامل فردى امكان ناپذير است - زيرا ما ديديم كه فلان شخص به اين كار موفق شد ، مثلًا ديديم كه مهاتما گاندى در راه خدمت به وطنش به چه كارهاى بزرگى دست زد .
اگر همين كارهاى اختيارى تنها براى « خود » نشان داده باشد ، ممكن است آن كارهاى اختيارى نتايج بسيار عالى فردى يا اجتماعى در برداشته باشد ، اما از آن جهت كه تنها براى نشان دادن خويشتن بوده است ، لذا براى تكامل شخصيت آن فرد كوچكترين اثرى نخواهد داشت .
بدين جهت است كه مىگوييم آن مخترعين و مكتشفين بزرگ كه براى سود بشر يا براى دفع آسيب از انسانها دست به اختراعات بزرگى زدهاند ، بايد ديد وضع روانى آنها چگونه بوده است ؟ اگر از همين قبيل بوده است كه گفتيم ، يعنى تنها براى نشان دادن خود بوده است ، مثلًا عشق به شهرت يا اندوختن مال براى آنان جالب بوده و هدف نهايى آنها را تشكيل مىداده است ، هر چه كه در اين راه به هدف خويشتن رسيدهاند ، يعنى هر چه كه از شهرت يا مال بهره مند شدهاند پاداش و عظمت آنان در همان بوده و براى آنان غير از اين كه بگوييم نبوغى داشتهاند ، بشريت چيزى مديون نخواهد بود . همچنان كه پاداش اخروى بر آنها وجود نخواهد داشت .
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 464
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٤٦٤