است ) و عليكم بالسواد الاعظم « بر شما باد كه در اجتماعات انبوه زندگى كنيد . « اجتماع امتى رحمه » البته روايتى را به اين كلمات با سند معتبر نديدهايم .
اما چنان كه گفتيم به همين مضمون و يا مشابه آن رواياتى وارد شده است .
( ( 3019 ) ) امر شاورهم پيمبر را رسيد
گر چه رايش را نبد رايى مزيد
مشورت و تبادل افكار و تفاهم از مبانى ضرورى اسلام است
در ادبيات فارسى جملهاى است بسيار ساده و در خور فهم همگانى كه مىگويد « همه چيز را همگان دانند » نبايد ترديد كنيم در اين كه نتيجهء اشتراك عقول و انديشه هاى متعدد و گوناگون در رسيدن به واقعيتها براى هيچ انسان عاقل تاريك و مبهم نيست .
اين يك اصل است كه قلم فرسايى زياد در بارهء آن مورد نياز نيست . اگر كسى كوچكترين ترديدى در اين باره داشته باشد شايسته است كه بد بختى جوامعى را در نظر بگيرد كه سر نوشت خود را از اين اصل بر كنار كردهاند .
آن چه كه بايستى در اين مورد متذكر شويم اين نكته است كه در دين اسلام موضوعات مورد مشورت چيست ؟ در اين مسئله بايستى ميان قوانين اوليه و ابدى و قوانين ثانويه و موضوعات تفكيك كنيم . آن چه كه بايستى مورد مشورت قرار بگيرد قوانين ثانويه كه در اصطلاح فقهى به « عنوان ثانوى » تعبير مىشود و موضوعاتى است كه در جريان زمان و با اختلاف شرايط دگرگون مىگردد كه در آينده بحث مشروحى در اين باره خواهد شد .