شريفه توجه شود كه مىفرمايد :
« و ان ليس للانسان الا ما سعى و ان سعيه سوف يرى » ( نيست براى انسان مگر آن چه كه كوشيده است و انسان نتيجهء كار خود را به زودى خواهد ديد ) .
ملاحظه مىشود كه : در آيهء شريفه « انما » وجود دارد كه دلالت بر حصر حقيقى مىنمايد .
از آن طرف علل محاسبه نشده و نظارت خدا به موجودات و جريان استمرارى حوادث نمىگذارد كه هيچ انسانى « اگر چه تمام نيروهاى فكرى و فرزندان آدم را در مغز خود جاى بدهد » به طور يقين و جزم مقدماتى را كه براى نتيجهاى ايجاد كرده است ، آن چنان قطعى بداند كه احتمال تخلفى در آن نبوده باشد . آرى ما به جهان هستى مسلط نيستيم . ما حدود اختيارات خود را كاملًا مىشناسيم كه چه اندازه كم و ناچيز است و به همين جهت است كه خداوند مىفرمايد :
« و لا تقولن لشىء انى فاعل ذلك غدا الا ان يشاء اللَّه » ( مگو من چيزى را فردا انجام خواهم داد ، مگر اين كه آن را به مشيت خداوندى مرتبط بسازى ) .
و نيز روشن است كه پيوستن حوادث و رويدادها به مشيت خداوندى ، چه اندازه باعث آرامش قلبى مىگردد ، زيرا در آن هنگام كه مطابق تصورات انسان كارى انجام نمىگيرد ، و تمام مقدمات به هدر مىرود ، با يأس و نوميدى بنيان كنى مواجه مىگردد ، در صورتى كه اگر تمام حوادث را پس از فعاليتهاى ممكن به مشيت خداوندى موكول نمايد ، هنگام تخلف از نتيجهء آن اضطراب و نوميدى صورت نخواهد گرفت .
همين روش دو جانبه را خداوند در آيهء شريفه چنين مىفرمايد :
« فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ الله لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ اَلْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاِسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي اَلأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 421
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٤٢١