و بجهة شناختن روز و شب و سال و ماه و براى شناختن حساب وضع فرموده و روز را به جهت حركت و تحصيل معاش مقرر داشته و شب را بجهة استراحت وضع نموده و درياها و كوهها را معدن بسيارى از معادن و مسكن بسيارى از حيوانات قرار داده و چه از خواص كه در تمام اشياء مقرر نموده و چه حكمتها كه در كيفيت و وضع خلقت هريك به كار برده و چه نعمتها كه بجهة معاش انسان مقرر شده - كه هريك از آنها به ديگرى مربوطست بنحويكه اگر خللى در آن راه يابد خاصيت آن ديگرى ظاهر نشود ، و بسبب آن امر معاش انسان مختل گردد .
مثلا اگر آب نباشد گياه نرويد و حيوانات فانى شوند بلكه انسان نيز زيست نكند ، و اگر زمين نباشد مسكنى از براى آنها نباشد و اگر ابر نباشد آب نباشد ، و اگر هوا نباشد حيوانى باقى نماند ، و اگر باد نباشد بخارات كثيفهء عالم را پر كند - و حيوانات را هلاك گرداند - و كشتيها حركت نكنند - و خرمنها پاك نشوند ، و اگر آتش نباشد بسيارى از لوازم معاش انسان مختل ماند ، و اگر آهن نباشد هيچ كارى از پيش نرود ، و اگر درخت نباشد بناهاى ايشان برقرار نماند و كشتيها ساخته نشود ، و اگر حيوانات باركش نباشند نتوانند اثقال خود را ببلاد بعيده حمل نمايند ، الى غير ذلك از حكمتهائيكه در خلق اشياء مقرر شده .
و اگر خالق اين اشياء متعدد باشند مفاسد بسيارى بر آن مترتب شود ، يكى آنكه اگر اراده نكند خلق آنچيز را كه خود خلق نموده امور مختل ماند ، مثلا اگر خالق او غير خالق انسان باشد و او اراده نكند فروفرستادن آب را خلق ساير اشياء مفيد نباشد ، و يكى آنكه در صورت تعدد ممكن است كه در غير محل حاجت و زياده بر حاجت آن را نازل كند
ترجمه شرح باب حادى عشر يا جامع شهرستانى ( فارسى ) — صفحة 98
مساهمون: العلامة الحلي
ص٩٨