زنان عارف و صوفى نيز چون مردان سهم بسزايى در پيشبرد نهضت عرفان و تصوف اسلامى در ميان مسلمانان از قرن اول هجرى تا به امروز داشتهاند . آنان پابهپاى مردان علم و معرفت آموختند و حال آن را همراه با كشف و شهودها تجربه كردند . عدّهاى از شوق و اشتياق فراوان ، در حال وجد جان سپردند و عدّهاى سالهايى از عمر خود را در خدمت مشايخ صوفيه از زن و مرد سپرى كردند . از احوال بعضى از ايشان دريافته مىشود كه در زمرهى عارفان شاعر بودند و جمعى به تدريس معارف دينى مىپرداختند و مجالس وعظ داشتند كه زنان و مردان در آن مجالس شركت مىكردند .
بعضى از اين زنان را رياضتها و عبادتهاى توانفرسا بود و نام جماعتى از ايشان در زمرهى فتيان و اهل فتوّت ذكر شده است . عدهاى از توانگران و ثروتمندان عهد خويش بودند كه از بخششها و انفاقهايشان داستانها پرداختهاند و بعضى كرامتها و فراستها را به دستهاى از ايشان نسبت دادهاند . اين زنان كه بيشترشان سمت مصاحبت مشايخ بزرگ را داشتهاند بيشتر از جمله همسران صوفيان ، دختران و يا خواهران ايشان بودند .
بعضى تجرد اختيار كردند و بعضى ديگر صاحب فرزندانى هم بودهاند .
اما متأسفانه تاريخ مذكّر نام و ياد ايشان را به فراموشى سپرد و جز چند كتاب تذكرهى اولياء ، چون ذكر النّسوة المتعبدات الصوفيات سلمى ، صفة الصفوة ابن جوزى ، نفحات الانس جامى كه بهطور خاص دربارهى زنان صوفى نوشته شده و يا فصولى را به آنان اختصاص دادهاند ، بقيهى اطّلاعات دربارهى ايشان بهطور پراكنده و محدود در آثار صوفيه موجود است .
صاحبان تذكره به درج احوال بعضى بانوان عارف و صوفى دست زدند كه نامشان از يادها رفته ، و سخن و حالشان پايدار مانده بود ، مانند ذكر
ذكر النسوه المتعبدات الصوفيات ( نخستين زنان صوفي ) ( عربي ، فارسي ) — صفحة 16
مساهمون: أبي عبد الرحمن محمد بن الحسين السُلمي
ص١٦