كافر را به « ادبار » توصيف نموده ميفرمايد :
أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ
« 1 » يعنى پشت كرد و تكبّر ورزيد و نيز ميفرمايد
كَذَّبَ وَ تَوَلَّى
« 2 » يعنى تكذيب نمود و پشت كرد .
وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ . . .
- هر چند اين تغيير قبله جز بر كسانى كه خداوند آنان را هدايت كرده است بزرگ و سنگين بود .
ابو العاليه ميگويد : ضمير در « كانت » به قبله برميگردد يعنى هر چند قبله سنگين بود .
ابن عباس و مجاهد و قتاده ميگويند ضمير « در كانت » به « تحويله » و مفارقت قبله اولى برميگردد و اين قول بهتر است زيرا قبله در نظر آن مردم سنگين و بزرگ نبود بلكه تحويل آن و مفارقت از قبلهء اوّلى بزرگ و سنگين بود .
ابن زيد ميگويد : ضمير كانت به نماز برميگردد .
حسن ميگويد معناى « لكبيرة » اين است كه توجّه بسوى بيت المقدّس سنگين بود زيرا هيچ قبيلهاى براى عرب از خانهء « كعبه » محبوبتر نبود .
بعضى گفتهاند معناى جمله اين است كه « انتقال قبله از بيت المقدس بسوى كعبه نسبت به كسانى كه حكمت و مصلحت اين امر را نميدانند سنگين بود ولى نسبت به كسانى كه خداوند آنها را بحكمت و مصلحت اين امر هدايت كرده است و آنها افرادى هستند كه پيغمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و إله را در تحويل قبله تصديق كردند ابداً سنگين نيست .
و علت اينكه در آيه « هدايت خدا » بافراد معيّنى مخصوص گرديده با اينكه او همه را هدايت مىكند اين است كه هدايت كسانى كه از هدايت الهى بهرهاى نبردند و به آن توجه نكردند ، مورد توجّه و اعتنا قرار نميگيرد .
وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ . . .
- در تفسير اين قسمت از آيه چند قول است .
1 - ابن عباس و قتاده ميگويند : « اين جمله جواب كسانى است كه هنگام انتقال قبله از بيت المقدس بكعبه ، گفتند : آيا اعمالى كه ما سابقاً رو بسوى بيت المقدّس
هامش
( 1 ) آيه 23 سورهء مدثر
( 2 ) آيه 16 سوره الليل