إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى »
« 1 » يعنى جز يهود و نصارى هيچكس داخل بهشت نميگردد بجهاتى كه ذيلا شرح داده مىشود ، جواب گفته شده است :
1 - اخبار پيغمبر اسلام صلى اللَّه عليه و آله به اينكه اين ادّعاى يهود و نصارى درست نيست و معجزات روشنى هم صحّت گفتار پيغمبر اسلام صلى اللَّه عليه و آله را ثابت ميكرد در بين بود .
2 - آنچه در تورات و انجيل هست كه اين پيغمبران و اين پيغمبر زادگان يهود و نصارى نبودند و داراى دين حنيف ابراهيم بودند و از طرفى مسلّم است كه اينها ببهشت ميروند .
3 - يهود و نصارى اين مطلب را قبول داشتند كه يهود فقط به كسانى گفته مىشود كه معتقد بشريعت تورات باشند و نصارى تنها به كسانى گفته مىشود كه عقيدهمند بشريعت انجيل باشند و حال آنكه كتابهاى تورات و انجيل بعد از اين پيغمبران و اين پيغمبرانزادگان نازل گرديده است همانطور كه خداوند فرمود :
« وَ ما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَ الْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ »
« 2 » يعنى تورات و انجيل بعد از ابراهيم نازل گرديد .
4 - يهود و نصارى بدون دليل اين مطلب را ادّعا كردند خداوند هم آنها را در ضمن جملهء
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ . .
. جدّا توبيخ كرد .
قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ . . .
- آيا شما داناتر هستيد يا خداوند اين جمله هر چند صورتاً استفهام است ولى در حقيقت توبيخ و سرزنش بر يهود و نصارى است « مثل
أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها »
« 3 » مراد از اين جمله اين است كه خداوند خبر ميدهد كه پيغمبر زادگان نامبرده داراى دين حنيف ابراهيم بودند و شما يهود و نصارى ادّعا ميكنيد كه آنان داراى دين يهود و نصارى بودند اى محمّد صلى اللَّه عليه و آله به آنها بگو آيا شما داناتر هستيد يا خداوند ؟ يعنى
هامش
( 1 ) آيه 111 سورهء بقره
( 2 ) آيه 65 سوره آل عمران
( 3 ) آيه 27 سورهء نازعات يعنى : « آيا خلقت شما آدميان محكمتر است يا خلقت آسمانى كه خدا آن را بر افراشته است ؟ » .