خود هرگز دست برنميداريم در اين حال اين آيه نازل گرديد » .
از ضحاك نقل شده است كه « اين آيه دربارهء كفّار قريش نازل گرديده است »
تفسير :
چون در آيات گذشته ذكر كفّار بميان آمد خداوند حال آنها را از لحاظ تقليد و قبول نكردن اسلام و نپذيرفتن حقايقى كه به پيغمبر اسلام صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم در قرآن مجيد نازل گرديده است تذكّر داد و فرمود :
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ . . .
- در مرجع ضمير اختلاف است بعضى گفتهاند كه آن به « من » در گفتار خداوند
« وَ مِنَ النَّاسِ « مَنْ » يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً »
« 1 » برميگيرد كه مراد از آن مشركين عرب است برخى ميگويند به « ناس » در قول خداوند
يا أَيُّهَا النَّاسُ
« 2 » برميگردد بنا بر اين از « خطاب » به « غيبت » عدول شده است چنان كه در
« حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ »
« 3 » نيز اين عدول به عمل آمده است بعضى گفتهاند مرجع ضمير كفّار است زيرا ذكرى از آنها قبلًا بميان آمده است بعلاوه ، جائز است كه ضمير بكفّار برگردد هر چند قبلًا ذكرى از آنها بميان نيامده باشد زيرا ضمير همانطور كه بمذكور در كلام برميگردد بمعلوم نيز برمىگردد و قائل پيغمبر اسلام صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و مسلمانان بودند كه به آنها مىگفتند :
اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ . . .
- يعنى از قرآن و شرايع اسلام پيروى كنيد بعضى گفتهاند مراد اين است كه در حلال و حرام از آنچه خداوند نازل فرموده است پيروى كنيد .
قالُوا . . .
- كفّار مىگفتند .
بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا . . .
- بلكه ما از آئينى كه پدران خود را در
هامش
( 1 ) اين جمله در آيه 165 گذشت .
( 2 ) در آيه 168 همين سوره
( 3 ) آيه 22 سورهء يونس يعنى تا آن گاه كه در كشتى باشيد و باد ملائمى آن را به حركت درآورد شما شادمان گرديد .