اخبار از آنها به طرز ايجاز واقع شده و در معنا هيچگونه خللى تحقق پيدا نمىكند زيرا كه روشن بودن حال انسان را بىنياز از بيان مىكند مانند قول حسان بن ثابت :
أمن يهجوا رسول اللَّه منكم * و يمدحه و ينصره سواء « 1 »
كه تقدير آن « و من يمدحه و ينصره » است ليكن چون از نظر لفظ يكسان بودند با اول بيك لفظ اكتفاء شد مانند اينكه از گروهى خبر داده مىشود ليكن در حقيقت اخبار از دو نوعى است كه با يكديگر اختلاف دارند .
تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ . . .
- اين آرزوى ايشان است .
قتاده و ربيع ميگويند : معنا اين است : اين گفتار آرزوى دروغى است كه از خداوند اميد بر آوردن آن را دارند .
مؤرج ميگويد : در لغت قريش « امانيهم » معناى « اباطيلهم » دارد - يعنى گفتارهاى باطل و نادرست .
و برخى گفتهاند : معنا اين است : اين گفتارهاى ايشان است زيرا كه « تمنى » به معناى « تلا » استعمال مىشود و تلاوت گفتن و قرائت است .
و جايز است « امانيهم » بدون تشديد خوانده شود و ليكن با تشديد بهتر است
قُلْ هاتُوا . . .
- بگو بياوريد .
بگو اى محمد حاضر كنيد ، و اين دستور و فرمان نيست بلكه ناتوان كردن و انكار است يعنى چون نمىتوانيد براى اثبات درستى گفتارتان دليلى بياوريد پس بدانيد كه آن گفتار باطل و نادرست است .
بُرْهانَكُمْ . .
. دليلتانرا .
حسن و مجاهد و سدى ميگويند : برهان به معناى حجت و دليل است .
إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ . . .
- اگر راستگو هستيد .
در گفتارتان : كه داخل بهشت نميشود مگر يهودى و نصرانى .
هامش
( 1 ) آيا كسى كه از شما پيامبر را هجو مىكند با كسى كه او را ستايش كرده و كمك مىكند يكسان است ؟