2 - شياطين آنان را راهنمايى كردند كه سحر را از زير تخت بيرون آورده و استخراج كنند .
و در جملهء :
« وَ ما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ »
چند وجه است :
1 - منظور اين است : كه شياطين سحر و آنچه را بر دو ملك نازل شده بود بمردم آموزش دادند و آنچه بر آن دو نازل شده عبارت بود از اوصاف و حقيقت سحر و چگونگى حيلهورزى در آن تا هم خود دانسته و هم بمردم ياد دهند و در نتيجه مردم از آن دورى كنند ليكن شياطين پس از دانستن آن را به كار برده و از آن سوء استفاده كردند و اگر چه مؤمنان از آن دورى كرده و از دانستن آن فقط منتفع شدند .
2 - منظور - بنا بر آنچه گذشت كه معناى « تتلوا » كذب و دروغ باشد - اين است : كه پيروى نمودند آنچه را كه شياطين بر سلطنت سليمان و بر آنچه بر دو ملك نازل شده بود دروغ بستند و منظور از نازل شدن بر دو ملك فرستاده شدن با آنها و بر زبان آنها است - يعنى كلمهء « على » معناى كلمهء « مع » دارد همانطورى كه خداوند ميفرمايد :
« ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ »
آنچه را با پيامبران و بر زبان ايشان بما وعده دادى « 1 » .
3 - كلمهء « ما » به معناى نفى باشد و در اين صورت منظور از « هاروت و ماروت » دو نفر از افراد مردم عادى است و مراد از دو ملك كه سحر از آنها نفى شده جبرئيل و ميكائيل است زيرا كه ساحرين يهود ادّعا مينمودند كه خداوند عزّ و جلّ سحر را بوسيلهء جبرئيل و ميكائيل بر سليمان ميفرستاد و خداوند در اين جهت آنان را تكذيب كرد و بنا بر اين معناى اين جمله عبارت است از : سليمان كافر نشد و خداوند برد و ملك سحر را نفرستاد و ليكن شياطين كافر شدند و مردم را در بابل سحر آموزش دادند و منظور از مردم هاروت و ماروت است .
و ممكن است « هاروت و ماروت » از شياطين باشند و بنا بر اين آن دو كافر شدند و سحر را بمردم تعليم نمودند - و مانعى ندارد در مورد دو نفر عنوان جمع استعمال
هامش
( 1 ) سوره 3 آيه 192 .