پارهاى گفتهاند : منظور شياطين انس است كه در گمراهى و ضلالت متمرّد ميباشند همانطور كه جرير گفته :
ايّام يدعوننى الشيطان من غزل * و كنّ يهويننى اذ كنت شيطاناً « 1 »
و بعضى گفتهاند : منظور شياطين انس و جن است .
عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ . . .
- بر سلطنت سليمان .
برخى گفتهاند : معناى « على » « فى » است يعنى در ملك سليمان همانطور كه ابو النجم گويد : « فهى على الافق كعين الاحول » « 2 » كه منظور در افق است و بنا بر اين دو احتمال جريان دارد .
1 - منظور در زمان سلطنت سليمان است .
2 - مراد در خود سلطنت سليمان است همانطور كه گفته مىشود : « فلان يطعن فى ملك فلان و فى نفس فلان » فلانى در سلطنت و در خود فلانى طعن ميزد .
و بعضى گفتهاند : معناى آن بر زمان سلطنت سليمان است .
ابو مسلم ميگويد : معناى آن اين است : آنچه شياطين بر ملك سليمان دروغ ميگفتند و بر آنچه بر دو ملك نازل ميشد .
وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ . . .
- و سليمان كافر نشد ليكن شياطين كافر شدند مردم را سحر آموختند .
از اينجا استفاده مىشود آنچه را كه شياطين اختيار و روايت ميكردند كفر بود زيرا كه سليمان را از كفر تبرئه نمود ليكن در تعبير
« ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ »
بيان نفرمود كه آن چيست همانطورى كه در
« ما كَفَرَ سُلَيْمانُ »
روشن نشد كه آن كفر از چه نوعى از انواع كفر بوده است ليكن در جملهء
« وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ »
بيان شد كه آن كفر از نوع سحر است زيرا كه يهود بنا بگفتهء ابن عباس و ابن جبير
هامش
( 1 ) روزگارى كه زنها از روى حب مرا شيطان خواندند در همان زمان آنان مرا دوست ميداشتند و من متمرد بودم .
( 2 ) خورشيد در افق مانند چشم احول رو بغروب كردن ميرفت .