همانطورى كه ممكن است گفته شود : يهود گفتند : جبرئيل دشمن ما است ، و ممكن است گفته شود : يهود گفتند : جبرئيل دشمن ايشان است .
مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ . . .
- هر كس كه دشمن بدارد خدا و ملائكه و پيامبران او را .
دشمنى با خدا عبارت از مخالفت و نافرمانى كردن او است و حقيقت دشمنى كه منظور ضرر رساندن باشد در بارهء خداوند امكان ندارد .
و برخى گفتهاند : منظور دشمنى با اولياء و دوستان خداوند است مانند آيهء :
« إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ »
« 1 » .
وَ جِبْرِيلَ وَ مِيكالَ . . .
- و جبرئيل و ميكائيل .
يعنى دشمن بدارد آن دو را و علّت اينكه اين دو اختصاص پيدا كردند ( با اينكه در عموم لفظ « ملائكه » داخل هستند ) اين است كه آن دو امتياز و منزلت خاصى دارند همانطورى كه خداوند فرمود :
« فِيهِما فاكِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ »
« 2 » - كه نخل و رمّان با اينكه داخل فاكهه هستند بعلّت امتيازى كه دارند دو مرتبه ذكر شدند - .
و برخى گفتهاند : سبب تكرار و ذكر آن دو اين است كه يهود گفتند : جبرئيل دشمن و ميكائيل دولت ما است و در حقيقت گفتگو و بحث در بارهء آن دو بود و از اين لحاظ اهميّت خاصى داشتند ، و نيز براى اين جهت بود كه يهود خيال نكنند كه آنان از جملهء ملائكه نيستند پس تصريح بذكر آنان شد تا بطلان توهّم آنها روشن شود .
فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ . . .
- بدرستى كه خدا دشمن دارد كافرين را .
و تصريح باسم خداوند و اكتفاء ننمودن بضمير براى اين است كه گمان نشود منظور جبرئيل يا ميكائيل است ، و همين طور تصريح به ( كافرين ) و نياوردن ضمير « هم » براى اين است كه امكان دارد يهود از دشمنى دست برداشته و بايمان بگرايند .
هامش
( 1 ) سوره 33 آيه 57 آنهايى كه خداوند را اذيت ميكنند .
( 2 ) سورهء 55 آيه 68 در آن دو ميوه و انگور و انار است .