1 - از مجاهد و ابن جريج نقل شده : هر سنگى كه از بالاى كوه بسوى اين سرازير مىشود در اثر ترس از خداوند است و از اين جهت ممكن است ترس از خداوند در سنگ يافت شود اما دلهاى يهود با اينكه معرفت بصدق پيامبر اسلام دارند هيچگاه نرمى و خشوع پيدا نكند و از اين رو ميتوان گفت : دلهاى آنان سختتر از سنگ است .
2 - زجاج ميگويد : خداوند شناسايى خويش را بپارهاى از كوهها عنايت فرمود و آن كوه اطاعت و فرمانبردارى او را درك نمود مانند همان كوهى كه خداوند هنگام سخن گفتن با موسى بر آن متجلى و ظاهر شد و در نتيجه خراب و ويران گرديد .
و مانند سنگى كه نبىّ اكرم بر طبق روايتى در بارهء آن فرمود : سنگى در جاهليت بر من سلام داد و هم اكنون من آن سنگ را مىشناسم و اين احتمال نادرست است زيرا كوه تا زمانى كه جماد و سنگ است شناسايى و معرفت خداوند در آن امكان ندارد و اگر حيات پيدا كند ديگر كوه نخواهد بود ، و منظور از روايت بر فرض صحّت اين است : خداوند آن سنگ را نعمت حيات و زندگى بخشيد و پس از آن بر نبىّ اكرم سلام داد و سپس به حال اول برگشت . و اين خود يكى از معجزات آن پيامبر بزرگ بود .
3 - منظور از فرود آمدن سنگ از ترس خدا اين است : كه اگر در بارهء آن سنگها نيروى فكر به كار رود و عجائب و خصائص آنها در نظر گرفته شود و در نتيجه از راه آنها پى به خالق متعال برده شود آنها متفكر را به ترس از خداوند راهنمايى كرده و يا مستقيماً ايجاد ترس در او مينمايند .
4 - منظور از اين تعبير ضرب المثل است يعنى گويا سنگ از ترس خدا فرود ميآيد همانند ترسى كه در انسان عاقل وجود دارد و مانند اين تعبير در چند مورد از قرآن كريم نيز واقع شده مانند آيهء شريفه
« فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ »
« 1 » كه
هامش
( 1 ) سورهء 18 آيه 76 ، يافتند موسى و خضر در آن قريه ديوارى را كه ارادهء فرود آمدن داشت .