افتخار و سربلندى آنان باشد و اين از امتيازهاى تاريخ اسلام است كه مىتواند از قواعدى پيروى كند كه به وسيلهء آنها ، محقق به روشهاى مطمئن هدايت مىشود و مىتواند آنچنان به حقيقت دست يابد كه خودش راضى و مطمئن باشد . البته به شرط آن كه به قواعد و ضمانتهايى كه بدانها اشاره شد ؛ ملتزم باشد .
يادآورى چند نكته
در تكميل بحثهاى گذشته بايد افزود : آنچه كه از تاريخ اسلام تدوين شده است - با وجودِ اشكالاتى كه دارد - يكى از غنىترين تاريخها به طور مطلق محسوب مىشود و اين به خاطر دقت و شمول آن است . تاريخ اسلام به نكتهها اشاره مىكند و ظرايف را ملتفت مىشود و همراه جريانات حركت مىكند و از حوادث مختلف صحبت مىكند و با دقت و شمول بىنظير در مواضع مختلف توقف مىكند و براى همين داراى نصوص بسيارى است كه قابل قياس با هيچ تاريخى نمىباشد و هيچ تاريخى نيست كه احاديث بسيارى را در مورد حوادث بزرگ به صورت قطعى و يقينى ثبت كرده باشد ، تا چه رسد به اينكه به ثبت جزئيات پرداخته باشد .
در عين حال كسى كه مىخواهد از كتابهاى تاريخى اسلام استفاده كند ، لازم است كه چشم و فهمش را در مورد هر كلمهاى باز كند و آن را با دقت و هوشيارى و احتياط مورد مطالعه قرار دهد و سعى كند آنچه را كه مطابق با واقع است از غير آن جدا كند .
وظيفهء پژوهشگر تاريخ اين است كه مطالبى را كه براساس ميل گوينده يا براساس هوا و هوس گفته شده است و به خصوص مطالبى كه مربوط به صدر اسلام است را به دقت بررسى كند .
وظيفهء مهم يك مورِّخ اين است كه زندگى يك امت و مشكلات فكرى و اجتماعى و سياسى و اقتصادى و به طور كلى تمام اوضاع و احوال او را با دقت و امانتدارى براى آيندگان ترسيم كند .
بدون ترديد بيان اين مطالب تأثير زيادى در وضعيت فعلى از جهت عقيدتى ، علمى ، ادبى و اجتماعى بر حسب عمق و گسترهء حوادث مىگذارد و گذشت هزار سال از يك حادثهء تاريخى تأثير بارز آن را زايل نمىكند .
گفتيم كه مسلمانان بيشتر از ديگران به تدوين تاريخشان اهتمام مىورزيدند و علىرغم آنچه كه