خالد بن وليد همراه نيروهايش به تنگه حمله كردند . ابن جُبير همراه تعداد كمى از نيروها در جايگاه خود باقى مانده بودند كه به شهادت رسيدند . پس از آن مشركان از پشت بر مسلمانان حمله كرده و آنها را از دَمِ شمشير گذراندند . « 1 »
پراكنده شدن مسلمانان
قمى مىنويسد : مسلمانان شكست سختى را متحمل شدند و از هر سو شروع به بالا رفتن از كوه كردند .
هنگامى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرار عدهاى از مسلمانان را مشاهده كرد ، كلاهخود را از سرش برداشت و فرمود : من رسول اللّه صلى الله عليه و آله هستم ، از خدا و رسولش به كجا فرار مىكنيد ؟
على عليه السلام مشتى از سنگريزه برداشت و به روى مسلمانان فرارى پاشيد و فرمود : رويتان سياه باد ! به كجا فرار مىكنيد ؟ ! به سوى جهنم ؟ ! امّا آنها باز نگشتند ، على عليه السلام براى دومين بار اين كار را تكرار كرد در حالى كه در دستش شمشير پهن لبهاى بود كه از آن خون مىچكيد و فرمود : پيمان بستيد و سپس پيمان شكستيد ؟ ! به خدا قسم كه شما براى كشته شدن اولى هستيد ! « 2 »
شيخ مفيد در ارشاد با اسناد به زيد بن وهب از عبدالله بن مسعود « 3 » نقل مىكند : خالد بن وليد همراه دويست نفر از سواره نظام از پشت به مسلمانان حمله كرد شيرازهء سپاه اسلام از هم گسست و هر كسى
هامش
( 1 ) . تفسير قمى ، ج 1 ، ص 113 ؛ ارشاد ، ج 1 ، ص 81 ؛ مغازى واقدى ، ج 1 ، ص 283 - 302 .
ابن اسحاق از يحيى بن عَبّاد بن عبدالله از پدرش عبدالله بن زُبير از پدرش زبُير بن عواّم نقل مىكند : به خدا قسم كه هند دختر عتبه و همراهانش را مىديدم كه با سرعت فرار مىكردند و از ترس هيچ وسيلهاى را با خود بر نمىداشتند ، تا اينكه تيراندازان به طمع غنائم به لشكرگاه قريش آمدند . در نتيجه عقبهء سپاه اسلام را خالى گذاشتند و از پشت مورد حملهء اسب سواران قرار گرفتيم . ( ابن هشام ، ج 3 ، ص 82 ) . او در اينجا متذكر نمىشود كه چه كسى از پشت بر آنها حمله كرد ! ؟ بلكه نامى از خالد بن وليد در جنگ احُد به ميان نمىآورد ! تنها به همين اكتفا مىكند كه وى فرماندهء ميسرهء سواره نظام قريش بوده است . ( ج 3 ، ص 70 ) .
بديهى است كه حذف اين قسمت به وسيلهء ابن هشام ، به خاطر همان مطلبى است كه در مقدمهء كتاب گفته است : « بعضى از مسائلى را كه مردم از شنيدن آن ناراحت مىشوند ، حذف مىكنم ! ( ج 1 ، ص 4 ) .
( 2 ) . تفسير قمى ، ج 1 ، ص 114 - 115 ؛ روضهء كافى ، ص 320 از امام صادق عليه السلام ؛ بحار الانوار ، ج 20 ، ص 107 - 108 ؛ علل الشرائع از كتاب أبان بن عثمان أحمر بجلى از امام صادق عليه السلام ؛ خصال ، ج 2 ، ص 556 از على عليه السلام ؛ عيون اخبار الرضا عليه السلام ، ج 1 ، ص 85 از امام كاظم عليه السلام ؛ تفسير فرات كوفى از حذيفة بن يمان ، ص 24 - 26 ؛ شرح الأخبار قاضى نعمان ، ج 3 ، ص 286 ؛ شرح ابى الحديد معتزلى ، ج 14 ، ص 250 . .
( 3 ) . تاريخ الارشاد ، ج 1 ، ص 80 - 84 .