اگر يكى از آنها از دستورهاى موبدان سرپيچى مىكرد ؛ به شدت با وى برخورد مىشد . براى همين پادشاهان ساسانى از موبدان زرتشتى بيشتر از هر گروه ديگر حرف شنوى داشتند و موبدان جمعيت بزرگى را تشكيل مىدادند و ساسانيان از آنها در استحكام پايههاى قدرت خويش بهره مىگرفتند و در تمام نقاط ايران آتشكدههايى براى آنها بر پا مىساختند . در هر آتشكدهاى تعداد زيادى از موبدان حضور داشتند . نوشتهاند كه خسروپرويز نُه معبد به همراه آتشكده را براى دوازده هزار « هيربد » بنا كرد تا در آن به عبادت و قرائت سرودهاى دينى بپردازند . « 1 »
بدين ترتيب دين زرتشتى يك دين دربارى به حساب مىآمد . موبدان زرتشتى سعى مىكردند كه طبقات محروم و رنجديده را آرام نگه دارند تا دردهاى فراوان خويش را احساس نكنند . اختيارات نامحدودى كه به موبدان زرتشتى واگذار شده بود و فشارهاى آنها بر مردم باعث شد كه مردم از دين زرتشتى فاصله بگيرند و بيشتر مردم سعى مىكردند كه دين جديدى براى خويش برگزينند .
از سوى ديگر دين زرتشتى تمام حقيقت خويش را از دست داده بود . مقدّس داشتن آتش به حدى رسيده بود كه كوبيدن آهن سرخ شده را با چكش حرام مىدانستند ؛ زيرا آهن تفتيده در كنار آتش مقدس قرار گرفته و از آن تقدّس يافته است ! به اين ترتيب خرافات و اساطير اكثر عقايد زرتشت را فرا گرفته بود .
اصطكاك عقايد زرتشتى با عقايد مسيحيت و دينهاى ديگر باعث بيدارى ايرانيان شده بود . آنها از خرافات و مطالب باطل دين زرتشتى رنج مىبردند . و همين باعث اختلاف آراء و عقايد در ايران و شيوع اديان و مذاهب ديگر شده بود و چنان شك و ترديدى ايجاد كرده بود كه اكثريت مردم به باورهاى قبلى خويش پشت كرده بودند و بىدينى و بحران عقيدتى ، سراسر ايران را فرا گرفته بود . « 2 »
تمدن روم
وضعيت دولت روم هم بهتر از ايران نبوده جنگهاى داخلى و همچنين جنگهاى دائمى خارجى كه بر سر اراضى « ارمنستان » با ايران به وقوع مىپيوست ؛ مردم را خسته كرده بود . آنها آمادگى براى پذيرش هر گونه تغييراتى را داشتند .
هامش
( 1 ) . تاريخ تمدن ساسانى ، ج 1 ، ص 1 .
( 2 ) . تاريخ اجتماعى ايران ، ج 2 ، ص 20 و بعد از آن .