نيز وداع رسول خدا ( ص ) بود و گويا عمر به عقل خويش دريافته بود كه رسول اكرم ( ص ) رسالت پروردگار خويش ابلاغ كرده و پس از ابلاغ اين رسالت و پس از آن كه او وظايف خود را ادا كرده و به تبليغ و انذار و تبشير پرداخته و احكام دين و
هامش
آيا پيامبر كمتر از عمر به مصلحت اسلام توجّه داشت كه گفت : « كسانى را كه رسول خدا ( ص ) در حالى كه از آنان خشنود بود درگذشت به خلافت خواهم گماشت » ( سبحانى ، جعفر ، معالم معالم الحكومة الاسلاميه ، ص 176 ، به نقل از الامامة و السياسة ، ص 23 ) ؟ چنين است كه مىگوييم : اگر حتّى ، بنا بر فرض ، دهها و بلكه صدها روايت حاكى از تصريح رسول خدا ( ص ) به جانشينى على ( ع ) پس از خود نبود لازمه حكم عقل آن بود كه بگوييم حتما چنين رواياتى وجود داشته و در گذر زمان دستهايى پيدا يا پنهان آنها را نابود كرده است . گفتنى است آنچه اهل سنت به عنوان سرچشمههاى مشروعيّت حاكميّت پس از رسول خدا ( ص ) ذكر كردهاند با توجّه به معيارهاى چند گانهاى كه از آن نام بردهاند - و همين خود از دستپاچگى آنان در توجيه كارهايى كه شده است » حكايت دارد - همه توجيههايى براى وضع موجودند و معيارها منطبق بر آنها ساخته شدهاند نه آن كه رخدادها از زاويه معيارها و سرچشمههاى مشروعيّت كه در يك تحليل واقع بينانه به دست آمده مورد قضاوت قرار گرفته باشند » و ظاهرا آن گروه از مؤلّفان اهل سنّت غالبا در صدد توجيه وضع موجود در خارج در مورد ولايت بر مسلمين و شرعى كردن آن بودهاند » ( ولاية الفقيه ، ج 1 ، ص 404 ) و حتّى آنچه در خارج در آن زمان رخ داده نيز كارى معيارى و بر اساس مصلحت اسلام نبوده ، بلكه شيخ على عبد الرزاق از علماى الازهر مصر اگر به چگونگى صورت گرفتن بيعت براى ابو بكر و بر پا شدن حكومت براى او بنگريد بر شما روشن خواهد شد كه آن بيعت تنها يك بيعت سياسى سلطنت مدارانه بوده كه تنها رنگ يك حكومت تازه احداث شده را داشته و همانند ديگر حكومتها بر اساس قدرت و شمشير بنا شده است » ( همان ، ج 1 ، ص 401 ، به نقل از الاسلام و اصول الحكم ، ص 183 ) . - م .
( 18 ) - مائده / 3 . پيش از اين به نقل از علّامه طباطبايى در تفسير الميزان متذكّر شديم كه به تصريح كتب و عالمان بسيارى از اهل سنّت اين آيه در روز هيجدهم ذى الحجّه و پس از اعلام خلافت على ( ع ) از سوى رسول خدا ( ص ) نازل شده است . - م .