احتمال مىداد سال آينده مردم را ملاقات نكند و در ميان آنان نباشد . او همچنين جايگاه مهاجرين و انصار را مشخّص ساخت و از مردم خواست پس از او كافر نشوند و به جنگ با يكديگر برنخيزند . همچنين آنان را به تبليغ از جانب او فرمان داد و در خطبهء خويش به آنان خبر داد كه چه بسا مبلّغى كه از يك شنوندهء عادّى بيشتر بهره گرفته و آگاهتر است . او همچنين در خطبهء خود فرمود : « هر كس جنايتى انجام دهد تنها به زيان خويش كرده است . وى در هنگام اين خطبه مهاجران را در سمت راست و انصار را در سمت چپ قبله و ديگر مردم را در اطراف آنان قرار داد و خداوند نيز گوشهاى مردم را براى شنيدن فرمودههاى او شنوا ساخت تا جايى كه ساكنان منى حتّى در خانههاى خود صداى او را شنيدند .
ابن قيّم مىگويد : رسول خدا ( ص ) در خطبهء خود فرمود : « خداى خويش را پرستش كنيد ، نمازهاى پنجگانه خود را به جاى آوريد ، در ماه رمضان روزه بداريد و وقتى فرمان داده شديد فرمان بريد تا بدين سان به بهشت پروردگار خويش درآييد » .
ابن قيّم در ادامه مىگويد : آن حضرت پس از اين سخن با مردم وداع گفت .
از اظهارات ابن قيّم در اينجا چنين بر مىآيد كه خطبهء وداع رسول خدا ( ص ) آن خطبهاى نيست كه در عرفات ايراد شده بلكه خطبهء وداع همين خطبهء اخير است ، زيرا هميشه وداع در آخرين سخن صورت مىگيرد و علاوه بر اين در همين خطبهء اخير ذكرى از وداع به ميان آمده است ، هر چند به عقيدهء نگارنده اين حج رسول خدا ( ص ) حجّة الوداع بود و هر سخنى كه در اين حج مطرح مىشد مفهوم وداع را در خود داشت .
به هر حال ، رسول خدا ( ص ) پس از قربانى سر خويش را تراشيد و اصحاب نيز اين كار را انجام دادند و در پى آن ، پيامبر ( ص ) قصد زيارت كعبه كرد و طواف افاضه يا طواف زيارت را كه يكى از اركان حج است به جاى آورد و پس از آن قدرى از آب زمزم نوشيد و سپس به منى بازگشت و پس از زوال رمى جمرات را به ترتيب با رمى جمرهء اولى - كه در نزديك مسجد خيف است - جمرهء وسطى و جمرهء عقبى
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 647
مساهمون: حسين صابري
ص٦٤٧