برادر است و همه با هم برادرند . بنابراين براى هيچ كس چيزى از مال برادرش روا نيست مگر آنچه خود به او دهد . پس به خويش ستم روا مداريد .
پروردگارا ، اكنون آيا [ رسالت تو را ] رساندهام ؟ »
ابن اسحاق مىگويد : به من گفته شده است كه پس از آن مردم گفتند :
« آرى » و آن حضرت نيز فرمود : « پروردگارا تو خود گواه باش » .
در اينجا دو نكتهء ديگر در مورد اين خطبه وجود دارد كه آنها را يادآور مىشويم :
الف : در آن اجتماع كه رسول خدا ( ص ) خطبه ايراد كرد چنان جمعيّت انبوه و فراوان بود كه تا آن زمان نظيرى نداشت ، زيرا مردمان بسيارى از نقاط دور و نزديك شبه جزيره در مكّه حضور يافته بودند تا از همراهى با رسول خدا ( ص ) در آخرين حج او برخوردار شوند . به همين دليل اين امكان وجود نداشت كه همه بتوانند صداى پيامبر ( ص ) را كه در حال ايراد خطبه بود بشنوند و بدين علّت يكى از مسلمانان در كنار آن حضرت ايستاده بود و آنچه را او مىفرمود با صداى بلند تكرار مىكرد . او ربيعة بن اميّة بن خلف بود كه پس از شنيدن فرمودههاى رسول خدا ( ص ) خطاب به ديگران به صداى بلند مىگفت : اى مردم رسول خدا ( ص ) مىگويد : « آيا مىدانيد كه اين چه ماهى است ؟ » و مردم در پاسخ اظهار مىداشتند كه اين ماه حرام است و به همين ترتيب او هر چه را رسول اكرم ( ص ) فرموده بود تكرار مىكرد تا دور و نزديك همه فرمودههاى او را بشنوند .
ب : برخى از راويان ثقه كه روايت آنان مورد قبول و پذيرش است بخشهاى ديگرى نيز به اين خطبهء جامع افزودهاند و از آن جمله است كه رسول خدا ( ص ) در ادامه فرمود : « اى مردم ، خداوند حق هر صاحب حقّى را به او ادا كرده است و بنابراين جايز نيست براى وارثى [ كه خود به خود بدون وصيّت ] ارث مىبرد وصيّت شود . فرزند از آن همسر است و نصيب زناكار سنگ . پس هر كس كسى غير از پدر خويش را ادّعا كند يا كسى را جز آنان كه [ فرزند و ] در ولايت اويند در تحت ولايت
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 645
مساهمون: حسين صابري
ص٦٤٥