برسند مىفرمايد : « مؤمنان همه نبايد [ براى تعلّم ] كوچ كنند . پس چرا از هر گروهى از آنان دستهاى كوچ نمىكنند تا در دين آگاهى يابند و چون به سوى قوم خويش باز مىگردند آنان را بترسانند شايد كه ايشان حذر كنند ؟ » « 69 » .
سپس در پايان سوره آن گونه كه در آغاز آن مسألهء وجوب جهاد بيان شده ، ديگر بار اين مسأله مورد تأكيد قرار گرفته است و مىفرمايد : « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، با كافرانى كه نزديك شمايند بجنگيد و بايد كه آنان در شما درشتى ببينند و بدانيد كه خداوند با پروا پيشگان است » « 70 » .
نگاهى دوباره به تفسير اجمالى سورهء توبه
754 - گفتيم كه سورهء توبه هنگامى كه ابو بكر مشغول حج بود نازل شد . اين حج نخستين حجّى بود كه يكى از مسلمانان رياست آن را بر عهده مىگرفت و مناسك حج براى مسلمانان بر اساس احكام اسلامى به اجرا درمىآمد . در اين زمان بتها نابود شده بودند و مراسم حج حدّاقل در مورد مسلمانان اسلامى بود ، امّا مشركان مراسم خود را بر اساس همان آيين پيشين خويش به جاى مىآوردند و با اين وجود از اقامهء مراسم نيز منع نمىشدند . علّت اين امر آن بود كه در اين زمان هنوز وحيى دربارهء منع مشركان از حضور در حج نازل نشده بود . در اين شرايط رسول خدا ( ص ) خود در حج شركت نكرد از اين بيم كه مبادا حضور او در حجى با چنان وضعيّتى تقرير آن و تقرير كارهاى مشركان باشد . آن حضرت به همين دليل به جاى خود ابو بكر را به حجّ فرستاد . تا زمانى كه اين سوره نازل شد و در طىّ آن مشركان از حضور در حج كه از آن پس مىبايست حج اسلامى باشد منع شدند .
سورهء توبه كه اين مسأله را به اطّلاع مشركان رساند ، همچنين در بر دارندهء وظايف و تدابيرى است كه براى حفظ و حمايت ارتش اسلامى و هشيارى و
هامش
( 69 ) - همان / 122 .
( 70 ) - همان / 123 .