داشته و قوى نيز باشد و در كنار آن كفر و باطلى باشد ظهور پديدهاى به نام نفاق يك مسألهء طبيعى است .
در چنين شرايطى بود كه غزوهء تبوك پيش آمد و همهء اعراب براى جنگ عليه روم مهيّا و روانه نشدند ، آن سان كه قرآن كريم مىفرمايد : « كسانى از اعراب كه عذر مىآورند به حضور تو مىآيند تا [ براى عدم شركت در جهاد ] به آنان اجازه داده شود و كسانى نيز كه به خدا و رسول او دروغ گفتهاند [ در خانه ] نشستهاند .
خداوند كافران از اين گروه را به عذابى دردناك گرفتار خواهد ساخت » « 54 » .
خداوند در ادامهء اين آيات عذرهاى قابل قبول را از بهانههاى غير قابل قبول جدا كرده و آنچه فرموده معيارى براى جدا كردن و باز شناختن عذرهاى واقعى از بهانههاى واهى و بىدليل منافقان است . خداوند مىفرمايد : « بر بيماران ، بر كسانى كه ناتوانند ، بر كسانى كه چيزى نمىيابند تا در اين راه خرج كنند مشروط به آن كه در مقابل خدا و رسول حسن نيّت داشته باشند هيچ ايرادى نيست ، بر نيكوكاران راهى براى ملامت آن وجود ندارد و خداوند بخشنده و مهربان است .
نيز بر كسانى ايرادى نيست كه چون نزد تو آمدند تا آنان را مركبى دهى گفتى چيزى نمىيابم كه شما را بر آن سوار كنم در حالى پشت كردند كه از اين اندوه كه چيزى براى هزينه كردن [ در اين جنگ ندارند ] ديدگانشان اشكبار بود » « 55 » .
گروههايى كه در اين آيات از آنان ياد شده همان كسانى هستند كه معذورند و در شركت نكردن در سپاه نمىتوان آنان را مورد مؤاخذه قرار داد . اينها كسانى هستند كه يا توانايى بدنى ندارند و يا از توانايى مالى كافى برخوردار نيستند و هزينهء شركت در اين سفر دور را ندارند و رسول خدا ( ص ) نيز چيزى در اختيار ندارد كه بدان وسيله به آنان كمك كند .
امّا بجز اين گروهها ، ديگران براى عدم شركت در جهاد معذور نيستند و كار
هامش
( 54 ) - همان / 90 .
( 55 ) - همان / 91 - 92 .