ورزيدند . همچنين در جريان مقدّمات اين غزوه ترديدهايى از سوى منافقين و سست عقيدگان در ميان مسلمانان برانگيخته شد .
در سورهء توبه تصويرى از اين مسائل ارائه شده و سپس به بيان وضعيّت بهانه جويان غير معذور و نيز به بيان وضعيّت كسانى كه براى عدم شركت اجازه مىخواهند و به آنان اجازه داده و يا داده نمىشود و نيز به بيان اين مطلب پرداخته شده است كه جريان تضعيف روحيّهها در سپاه اسلام از كجا سرچشمه مىگيرد و در پى چه اهدافى مىباشد .
بدين سان اگر چه غزوهء تبوك آخرين غزوه از غزوات محمّدى ( ص ) است ، امّا در آن درسهاى عبرتى وجود دارد كه هر ارتشى براى موفّقيّت خود بايد آنها را بشناسد و از اندرزهاى آن بهره گيرد و در پرتو آن ارتش اسلامى مىتواند ارتشى قوى شود كه از همه زمينهها و عوامل سستى ، ترديد و شكست عارى است .
رسول خدا ( ص ) يك سال پس از اين غزوه - كه در آن جنگى صورت نگرفته ، ولى سرشار از اندرز است و به انسان مىآموزد چگونه مىتوان از عوامل و زمينههاى شكست و ترديد و سستى دورى گزيد و چگونه مىتوان از آفتهايى كه از ناحيهء اهل ترديد و نفاق دامنگير هر سپاه مىشود و از سستى و ضعف روحيّهاى كه از سوى همين گروه به وجود مىآيد ايمن ماند - بدرود حيات گفت و اين سوره بسترى براى انتقال اين تجارب نبوى در طى غزوهء اخير شد ، غزوهاى كه هر چند در بر دارندهء هيچ جنگ و نبردى نبود ، امّا پرده از همهء دلها برداشت و مسلمانان در جريان آن درگير نفاق و ضعف روحيّه و دعوت مناديان سستى و شكست شدند و در جريان آن همه آموختند كه چگونه رسول خدا ( ص ) در پرتو هدايت خداوند به برخورد حكيمانه با اين اوضاع و احوال و چارهگرى اين مشكلات پرداخت .
بنابراين اگر بپذيريم كه جهاد تا روز قيامت پا بر جاست و دوام دارد ، بايد يادآور شويم كه سورهء توبه تصويرى گويا از همه آفاتى است كه در جريان شكل گيرى و طىّ مراحل نبرد و در جريان حركت به سوى اهداف از پيش تعيين شده - به دور از هر
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 598
مساهمون: حسين صابري
ص٥٩٨