رديف تاريخى و جاى مناسب خود ذكر كنيم و بلكه رخدادهايى را كه پس از آن [ و حتّى در سال دهم هجرت ] اتّفاق افتاده است قبل از آن آورديم حجّ سال نهم مسلمانان است كه سرپرستى آن را ابو بكر بر عهده داشت .
اين حجّ نخستين حجّ بود كه در سايهء حاكميّت اسلام و فرمانروايى پيامبر ( ص ) و پس از آن كه بتها از فراز كعبه به زير آورده شده و حتّى بنياد آن در سرتاسر مكّه و مناطق اطراف آن نيز برانداخته شده بود صورت مىگرفت .
حجّ ابو بكر پس از غزوهء تبوك يعنى پس از غزوهاى صورت گرفت كه آخرين غزوهء رسول خدا ( ص ) بود و در پى آن رسول گرامى ( ص ) به استقبال از هيأتهاى گوناگون ، اعزام هيأتهاى تبليغى و پيگيرى كار اين هيأتها و ميزان استقبال مردم از آنها پرداخت . در اين غزوه دوران حفظ و پنهان نگاه داشتن دعوت در زمان حيات رسول خدا ( ص ) به پايان رسيد و در حالى كه همهء موانع از جلو راه اسلام برداشته شده بود پيامبر اكرم ( ص ) تمامى توجّه خود را به امر دعوت آشكار مبذول داشت و مردم گروه گروه به اسلام درآمدند . البتّه اين روند يعنى پيوستن گروههاى مختلف عرب به اسلام بعد از صلح حديبيّه آغاز شده بود .
بدين ترتيب دعوت اسلامى تا اين زمان سه مرحله را پشت سر گذاشت :
الف : مرحلهء پىريزى اساس دعوت اسلامى و تشكيل نخستين هستههاى اسلامى و شكل گرفتن گروهى از مسلمانان كه به رغم ضعف قدرت و حاكميّت حركت اسلامى و به رغم محدود بودن تعداد اين گروه از ايمانى قوى و راستين برخوردار بودند و همين گروهند كه بسان حوارييّن عيسى حوارييّن محمّد ( ص ) دانسته مىشوند .
ب : مرحلهء گسترش دعوت و از ميان برداشتن و پشت سر گذاشتن موانع و مشكلات ، زيرا در اين مرحله هنوز راه براى دعوت هموار نبود و ناگزير مىبايست با كنار زدن همهء موانعى كه در اين راه قرار مىگيرد اين جادّه براى گسترش هر چه بيشتر اسلام هموار گردد .
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 575
مساهمون: حسين صابري
ص٥٧٥