739 - گفتنى است رسول خدا ( ص ) در هنگام اعزام معاذ به يمن مسؤوليّت قضاوت در ميان مردم آن سامان را نيز به او سپرد و او نيز براى آن حضرت توضيح داد كه در صورت پيش آمدن موردى براى قضاوت چگونه قضاوت خواهد كرد .
حدود هفتاد نفر از مردم حمص از معاذ روايت كردهاند كه رسول خدا ( ص ) هنگام اعزام او به يمن از او پرسيد : « اگر موردى براى قضاوت پيش آمد چه خواهى كرد ؟ » او گفت : « بر اساس آنچه در كتاب خدا آمده است قضاوت خواهم كرد » .
فرمود : « اگر در كتاب خدا آن حكم نباشد ؟ » او گفت : « بر اساس سنّت رسول عمل خواهم كرد » . فرمود : « و اگر در سنّت رسول خدا نيز نباشد ؟ » گفت : « انديشهء خويش را به تلاش و اجتهاد وا مىدارم و از هيچ كوششى دريغ نمىدارم » . پس از آن رسول خدا ( ص ) دست خود را بر روى سينهء او نهاده ، فرمود : « سپاس و ستايش خداوندى را كه فرستاده رسول خدا را به آنچه رسول خدا را راضى و خشنود مىسازد موفّق بداشت » .
روايت فوق در بحث اجتهاد در فقه يك مبنا و يك دليل عمده است و كسانى كه به قياس عمل كرده و بر آن اساس اجتهاد كردهاند و نيز كسانى كه به مخالفت با قياس پرداختهاند به اين حديث استناد ورزيدهاند .
يكى از آراء قضائى كه از معاذ روايت شده آن است كه كافر از مسلمان ارث نمىبرد ولى مسلمان از كافر ارث مىبرد كه همين رأى را شيعهء اماميّه نيز مورد عمل قرار داده و البتّه فقهاى عامّه آن را نپذيرفتهاند .
احمد بن حنبل به سند خويش از ابو الاسود دوئلى روايت كرده است كه گفت : « زمانى كه معاذ در يمن بود مسألهاى در اين مورد به نزد او آوردند كه يك نفر يهودى مرده و وارث او برادرى است كه مسلمان مىباشد . معاذ در پاسخ اين مسأله مسلمان را ارث بر كافر قرار داد و گفت : « من از رسول خدا ( ص ) شنيدم كه مىفرمود : « اسلام برترى دارد و چيزى برتر از آن نيست » . او با توجّه به اين فرمودهء رسول خدا ( ص ) نوعى قياس را به كار گرفت و آن اين كه اسلام برترى دارد و
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 556
مساهمون: حسين صابري
ص٥٥٦