او آمده باشد نيافت و تنها در طىّ اين غزوه با برخى از مسيحيان قراردادهاى جزيه بست و سريّههايى نيز به سوى قبايل مناطقى كه بر سر راه او قرار داشت اعزام كرد كه بدانها اشاره خواهيم كرد .
هنگامى كه رسول خدا ( ص ) به تبوك رسيد در آنجا بر نخلى تكيه زد و به ايراد خطبهاى پرداخت كه از حكمت نبوّت و اخلاق رسول خدا ( ص ) حكايت داشت و شاملترين خطبه در زمينهء اخلاق است . اينك به اين خطبه آنچنان كه در البداية و النهايه آمده است مىپردازيم :
احمد بن حنبل به سند خود روايت كرده است كه در جريان تبوك رسول خدا ( ص ) در حالى كه به درختى تكيه داشت فرمود : « آيا شما را از بهترين و بدترين مردم خبر ندهم ؟ از بهترين مردم آن كسى است كه سوار بر اسب خويش يا سوار بر شتر خود و يا با پاى پياده در راه خدا تلاش كند تا زمانى كه مرگ او فرا رسد و بدترين مردم نيز كسى است كه فاجر و بدكار و متجرّى باشد و قرآن بخواند و اين قرآن خواندن او را از هيچ كار بدى باز ندارد » .
بيهقى نيز روايت كرده است كه با رسول خدا ( ص ) در جريان غزوهء تبوك بيرون رفتيم . رسول خدا ( ص ) صبح روزى كه به تبوك رسيديم به ايراد خطبه پرداخت ، خداوند را سپاس و ستايش گفت و پس از آن فرمود : « بارى اى مردم ، راستترين سخن ، كتاب خدا ، استوارترين ريسمان كلمه تقوا ، بهترين آيينها آيين ابراهيم ، برترين سنّتها سنّت محمّد ، والاترين سخن ، ذكر خدا ، احسن - القصص همين قرآن ، بهترين كارها همانچه خداوند مقرّر داشته ، بدترين چيزها آنچه به بدعت آورده مىشود ، نيكوترين هدايت هدايت پيامبران ، والاترين مرگ كشته شدن به سان شهداء ، بدترين كورى گمراهى پس از هدايت ، بهترين كارها آنچه سودمند باشد ، بهترين هدايت آنچه از آن پيروى شود و بدترين كورى كورى دل است و دست برتر [ براى دادن ] بهتر از دست پايين [ براى گرفتن ] . آنچه اندك باشد و بسنده كند بهتر از آنچه فراوان و باز دارندهء انسان باشد است و بدترين عذر خواهى عذرخواهى در هنگام حضور مرگ و بدترين پشيمانى پشيمانى در آخرت است . از مردم كسانى هستند كه به جمعه حاضر نمىشوند مگر در آخر آن
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 417
مساهمون: حسين صابري
ص٤١٧