ديه شبه عمد
647 - قرآن كريم حكم قتل عمد را بيان كرده و مىفرمايد : « اى كسانى كه ايمان آوردهايد آيين قصاص دربارهء كشتگان بر شما مقرر داشته شده است كه حرّ در برابر حرّ ، برده در برابر برده و زن در برابر زن قصاص مىشود و البتّه هر كس از سوى برادرش چيزى از اين قصاص به او بخشيده شود بايد در پى آن ديه بدهد و آن را به نيكى به او پرداخت كند . اين يك تخفيف و يك رحمت از جانب پروردگارتان است . پس هر كه پس از اين [ گذشت از قصاص ] دست تجاوز دراز كند براى او عذابى دردناك خواهد بود و اى صاحبان خرد ، براى شما در قصاص [ مايهء ] زندگى است باشد كه پروا پيشه كنيد » « 19 » .
بر اساس اين آيه مجازات قتل عمد قصاص است و البتّه اين اجازه به ولىّ مقتول داده شده است كه به جاى قصاص ديه را انتخاب كند . فقها ديهاى را كه در اين حال گرفته مىشود « قصاص معنوى » مىنامند . اين حكم مايهء رحمت و راه تخفيفى از سوى پروردگار است چه اين كه گاه مصلحت خود ولىّ دم نيز اقتضا مىكند كه به جاى قصاص ديه بگيرد ، همانند اين كه مثلا برادرى برادر ديگر را بكشد . در اين مورد حكم تبديل قصاص به ديه به سود ولىّ دم يعنى پدر است و اگر در اينجا از نظر شرع فرصتى براى عفو يا تبديل قصاص به ديه نبود اين پدر ناگزير هر دو پسر خويش را از دست مىداد . از همين جا روشن مىشود كه چگونه حكم جواز عفو قاتل و تبديل قصاص به ديه رحمت و تخفيف از سوى خداوند است .
در مورد قتل غير عمد يا قتل خطا نيز مجازات آن به نصّ قرآن ثابت شده است ، آنجا كه مىفرمايد : « هيچ مؤمنى حق ندارد مؤمنى ديگر را بكشد ، مگر آن كه به خطا چنين چيزى رخ دهد و هر كس مؤمنى را به خطا بكشد پس در مقابل آن يك بنده آزاد كند و به كسان او [ مقتول ] ديه بپردازد ، مگر اين كه آنان به عنوان صدقه از
هامش
( 19 ) بقره / 178 - 179 .