سپاه نمىتوانست سودى به حال آنان ببخشد ، چرا كه يك گروه اندك امّا همدل و متّحد از يك گروه بيشمار امّا متفرّق بهتر است . اين عيبى است كه در اصل مسأله تشكيل يك ارتش از گروههاى مختلف نهفته بود .
در كنار اين ضعف آزمندى غطفان كه شمار آنان به شش هزار تن مىرسيد براى به دست آوردن يك سوّم محصولات مدينه را نيز نبايد از ياد برد ، چه پيشنهادى كه پيامبر در اين باره به آنان داده ، هر چند به عمل نپيوسته بود امّا به همين مقدار نيز چون هنوز در صلح بر اساس همين مبنا باز بود - طمع و آزمندى آنان را در پى داشت و بازوهاى آنان را براى نبرد سست مىكرد .
علاوه بر اين دو ضعف ، مسأله از ميان رفتن اعتماد طرفين ميان بنى قريظه و مشركان نيز علتى ديگر بود كه باعث مىشد عملا همپيمانى اين دو گروه با يكديگر سودى نداشته باشد ، هر چند برخى از يهوديان - آن گونه كه ديديم براى اين تلاش كرده بودند كه به خانههاى پيامبر و مسلمانان يورش برند .
اين تصويرى از روحيّات سپاه مشركان است . امّا در مورد سپاه مؤمنان شاهد آنيم كه سختى كار و نبرد اين سپاه را از عناصر منافق و سست عقيده و متزلزل پاكسازى كرده و آن را به صورت يكدست و خالص در آورده بود و كسى در ميان اين سپاه نبود مگر آن كه مصداق اين توصيف خداوندى قرار مىگرفت كه « از مؤمنان مردانى هستند كه بر پيمانى كه با خدا بسته بودند استوار ماندند و گروهى از آنان پيمان خود را به پايان بردند [ و شهيد شدند ] و گروهى ديگر نيز بىآن كه تغييرى در عقيدهء خود دهند در انتظار ماندند » « 14 » .
عبور از خندق
475 - سپاه انبوه شرك با رويارويى با خندق غافلگير شد ، چرا كه آنان از اين پيش با چنين شيوهاى آشنايى نداشتند و علاوه بر اين اهل جنگهايى اين چنين با
هامش
( 14 ) - احزاب / 23 .