هم بر نمىداشتند .
بدين ترتيب سپاه ايمان صفوف خود را آراست و اكنون در مقابل آنان سپاه شرك قرار داشت كه به عدّه و عدّهء خود مىنازيد ، سپاهى كه مزارع مدينه را محلّ جولان و چراگاه متجاوز از دويست اسب و شتران بىشمار خود قرار داده و همين مسأله غيرت مردم مدينه را براى جنگ با مشركان برانگيخته بود تا آنجا كه يكى از آنان در زمانى كه رسول خدا ( ص ) دربارهء رفتن به جنگ آنان با مسلمان به مشورت پرداخته بود گفت : « آيا مزارع و كشتزارهاى فرزندان اوس و خزرج چرانيده شود و به آنان هيچ آسيبى نرسد ؟ » .
دو سپاه
423 - دو سپاه رو در روى همديگر قرار گرفتند ، امّا هنوز نبرد ميان آنان آغاز نشده بود .
اينك قبل از آن كه به ماجراهاى صحنهء نبرد بپردازيم لازم است دربارهء وضعيّت ظاهرى و نيز اوضاع روانى دو سپاه سخن گوييم ، چرا كه حالت كنونى دو سپاه فرجام نبرد ميان آنان را روشن مىسازد و خداوند خود ولىّ مؤمنان است .
سپاه مشركان از همه عوامل قدرت مادى برخوردار بود زيرا كه شمار آنان به چندين برابر شمار مسلمانان مىرسيد . از نظر انگيزههاى روانى جنگ نيز امورى چون حسّ انتقامجويى ، تلاش براى بازگرداندن موقعيّت از دست رفتهء خود در ميان اعراب ، بيم آنان نسبت به تجارت خود و مسير كاروانهاى تجارى كه تنها راه درآمد آنان بود و مسلمانان آن را مورد تهديد قرار داده و در هر گذرگاهى در كمين آن نشسته بودند بيش از پيش آنان را براى نبرد تحريك و بدان تشويق مىكرد و بدين ترتيب براى مشركان انگيزهاى قوى براى جنگ و نبرد و از ميان بردن افراد و داراييهاى مسلمانان وجود داشت . آنان همچنين دريافته بودند كه مسألهء آنان با رسول خدا ( ص ) مسألهء مرگ و زندگى است ، مرگى ذلّتبار و آميخته به ننگ و عار و