جنگيدند و ديگر مردم مرا يارى كردند . اينك آيا آنچه را پروردگارتان به شما وعده داده بود حق يافتيد ؟ چه ، من آنچه را پروردگارم مرا وعده داده بود حق يافتم » .
روايت مىشود كه حتّى آن حضرت از برخى از كسانى كه به چاه افكنده شده بودند به نام ياد كرد و فرمود : « اى عتبة بن ربيعه ، اى شيبة بن ربيعه ، اى اميّة بن خلف و اى ابو جهل - و همچنان نام برخى ديگر را ذكر كرد - آيا آنچه را پروردگارتان به شما وعده داده بود حق يافتيد ؟ چه ، من آنچه را پروردگارم به من وعده داده بود حق يافتم » .
در هنگام اين خطاب رسول اكرم ( ص ) به كشتگان قريش - كه به نظر مىرسد چند بار صورت گرفته باشد - حاضران خطاب به آن حضرت گفتند : « اى رسول خدا ( ص ) آيا كسانى را مخاطب قرار مىدهى كه مردارى بيش نيستند ؟ » . امّا آن رسول ( ص ) در پاسخ فرمود : « شما بيش از آنان نمىشنويد اما [ تنها تفاوت آن است كه ] آنها نمىتوانند پاسخى بدهند » .
البتّه معنى اين سخن آن است كه اين كشتگان بيش از شما به حقيقت آنچه بدانان مىگويم رسيدهاند و گرنه شنيدن به معنى گوش كردن نيازمند عضوى به نام گوش و دستگاه شنوايى است و اين در حالى است كه آنان اين توانايى را با مردن از دست داده بودند آنسان كه خداوند نيز خطاب به پيامبر ( ص ) مىفرمايد : « تو نمىتوانى به كسانى كه در گورند چيزى بشنوانى » « 31 » . به همين سبب است كه در روايت ديگرى از آن حضرت آمده است كه [ به جاى آن كه بگويد آنان آنچه مىگويم مىشنوند ] فرمود : « آنان بدانچه مىگويم آگاهند » .
به هر حال درسى كه در اين ماجرا وجود دارد آن است كه پيامبر ( ص ) با پوشاندن جنازههاى مشركان در راه كرامت و گرامى داشتن انسان گام برداشت تا به مسلمانان زنده بياموزد كه از اين نبرد درس كرامت بگيرند و آن درس اين كه « خداوند وعدهء خويش را محقق ساخته ، بندهء خود را يارى كرده و دشمن خود و
هامش
( 31 ) - فاطر / 35 .