فرشتگان در حالى جان آنان را مىستانند كه به خود ستم كردهاند و آن هنگام كه فرشتگان از آنها پرسيدهاند كجا بودهايد پاسخ دادهاند كه ما مستضعفان زمين بوديم و فرشتگان گفتند : « آيا زمين خداوند گسترده نبود تا در آن هجرت كنيد ؟ » . اينانند كه جايگاهشان جهنم است و اين بد جايگاه و فرجامى است ؛ البتّه مگر آن زنان و مردان و كودكان مستضعفى كه واقعا نيز هيچ چارهاى نداشتند و هيچ راهى نمىيافتند . اينانند كه اميد است خداوند از آنان در گذرد كه خداوند غفور و رحيم است » « 29 » .
به هر حال خواه نزول آيات فوق دربارهء اين گروه صحّت داشته باشد و خواه صحّت نداشته باشد اين آيات هر مؤمنى را كه در سرزمين كفر زندگى مىكند ملزم مىسازد از آن سرزمين به جايى هجرت كند كه در آن اسلام حاكميّت دارد و قدرت كفر را بر آن غلبهاى نيست . حتّى اگر بپذيريم كه آيه در مورد اين گروه نازل شده است باز هم حكم وجوب هجرت عموميّت خواهد داشت چرا كه به گفتهء علماى علم اصول معيار عموم لفظ است نه خصوص مورد .
كرامتها و ارزشهاى انسانى در رخدادهاى پس از نبرد
390 - گفتيم كه جنگ اسلام جنگ فضيلت است و در آن چيزى به جز ريختن خون دشمن جنگى روا شمرده نمىشود . بنا بر اين در چنين جنگى به پاس كرامت و ارزش انسان مثله كردن جايز نيست و نيز نمىتوان جنازهء كشتگان دشمن را در بيابان رها كرد تا طعمهء گرگ و لاشخور شود ، بلكه به پاس كرامت انسان اين جنازهها دفن مىشود ، چرا كه خداوند مىفرمايد : « ما آدميزادگان را كرامت بخشيديم و آنان را در خشكى و دريا بر مركب نشانديم و از نعمتهاى پاكيزهء خود روزى آنان كرديم و آنها را بر بسيارى از آنچه آفريدهايم برترى كامل داديم » « 30 » . علاوه بر اين رسول
هامش
( 29 ) - نساء / 99 - 97 .
( 30 ) - اسراء / 70 .