ظفر ، را به دست خواهد آورد و هر كدام كه باشد غنيمتى بزرگ است .
اينك جاى اين پرسش است كه آيا چنين دو سپاهى با يكديگر برابر بودند ؟
پاسخ آن است كه « نه » ، چرا كه فرماندهان جنگها ، چه در گذشته و چه در زمان حاضر ، مقدار تأثير عوامل مادّى در جنگ و نقش آفرينى اين عامل را در پيروزى يا شكست يك چهارم عوامل غير مادى مىدانند . بر اساس اين معيار اگر چه تعداد سپاهيان قريش تقريبا هزار نفر بود امّا تعداد مؤمنان در معيار مقدار اثرى كه در صحنه سرنوشت جنگ از خود بر جاى مىگذارند دست كم هزار و دويست تن بود و اين علاوه بر آن تأييد الهى است كه خداوند دربارهاش مىفرمايد « آن گاه كه پروردگارت به فرشتگان وحى مىفرستد كه من با شمايم ، مؤمنان را استوار داريد » « 6 » و نيز مىفرمايد : « [ اى پيامبر ] آنگاه كه تير افكندى اين تو نبودى كه تير انداختى و بلكه اين خداوند بود كه تير انداخت » « 7 » .
بيان نسبت ميان قدرت و تأثير عوامل مادى در مقابل عوامل معنوى به يك چهارم در برابر سه چهارم اندازهگيرى است كه خبرگان امر بيان داشتهاند و ممكن است نظرات آنها گاه درست و گاه نادرست باشد ، امّا اندازهاى كه خداوند بيان داشته از اين بالاتر و بيشتر است ، زيرا او يك مؤمن را در حالتى كه ضعف و سستى در وى راه نيافته باشد با ده كافر برابر مىداند و مىفرمايد : « اى پيامبر تنها خداوند و مؤمنانى كه از تو پيروى كردند كفايت است . اى پيامبر مؤمنان را به نبرد تشويق كن كه اگر بيست نفر صابر و پايدار از شما باشند بر دويست نفر چيره مىشوند و اگر از شما صد نفر باشند بر هزار نفر از كسانى كه كافر شدهاند بدين سبب كه آنان مردمى هستند كه درك نمىكنند چيره مىشوند . اكنون خداوند از قدرت شما كاست و دانست كه در شما ضعفى [ در ايمان و اراده ] وجود دارد . پس اينك اگر از شما صد نفر صابر و پايدار باشند بر دويست نفر چيره مىشوند و اگر از شما هزار نفر باشند
هامش
( 6 ) - همان / 12 .
( 7 ) - همان / 17 .