به آنچه در دلهاست آگاه است . نيز آن هنگام كه در زمان رويارويى با آنان آنها را در ديدگان شما اندك و شما را نيز در ديدگان آنها اندك نماياند تا خداوند آنچه را شدنى بود تحقق بخشد و بازگشت همه كارها به سوى خداست » « 3 » .
بدين سان مشاهده مىكنيم كه مشركان مگر آن كسانى كه حماقت بر آنها حكمفرما شده بود از رويارويى با مؤمنان ترس داشتند و براى استقبال نبرد دو دل بودند ، در حالى كه مؤمنان در پرتو مژدهاى كه خداوند بدانان داده بود مسألهء رويارويى با مشركان را كوچك و پيش پا افتاده تصوّر مىكردند و بىهيچ ترسى پيش مىتاختند و تنها از خدا كمك مىجستند و خداوند نيز آرامش را در دلهاى آنان مىافكند و بدين ترتيب معنويّت بر آنان سايه گستر بود و نيز خداوند آنان را مدد مىرساند و آنان را با سپاهى از فرشتگان و نيز با آرامش و اطمينانى كه در دلهاى آنان افكنده بود يارى مىكرد و آنها به پيروزى اطمينان و به آنچه نزد خداوند بود اميدوار بودند و تنها از ذات او مدد مىجستند ، آن سان كه خداوند در قرآن مىفرمايد : « آن گاه كه از پروردگارتان يارى مىطلبيديد پس خداوند پاسختان داد كه من شما را به هزار فرشته كه پى در پى همديگرند يارى مىرسانم . خداوند اين يارى را جز مژدهاى [ براى شما ] و جز براى آن قرار نداد كه دلهايتان بدان آرامش و اطمينان يابد و اين در حالى است كه نصرت و يارى تنها از جانب خداوند است و خداوند عزيز و حكيم است . آن هنگام كه خداوند خواب سبكى را بر شما غلبه مىدهد تا مايهء آرامشى از او باشد و نيز [ آن هنگام كه ] از آسمان براى شما آبى فرو مىفرستد تا شما را بدان وسيله تطهير كند و پليدى شيطان را از شما ببرد و دلهاى شما را با يكديگر پيوند دهد و بدان وسيله گامها را استوار سازد . آن گاه كه پروردگارت به فرشتگان وحى مىفرستد كه من با شمايم . پس مؤمنان را استوار داريد . من در دلهاى كافران ترس خواهم افكند . پس گردنهاى آنان را بزنيد و هر سر انگشت [ و دستاويزى ] از آنان را قطع كنيد . اين بدان سبب است كه آنان با خدا و رسول او از در جنگ در
هامش
( 3 ) - انفال / 43 و 44 .