ششم ، نبرد فتح مكه در رمضان سال هشتم ، نبرد حنين و محاصرهء طايف در شوّال همان سال و . . . سپس سفر حجّة الوداع در سال دهم هجرت همچنين آن حضرت در دوازده [ يا يازده ] غزوه ديگر شركت داشت كه در آنها نبردى صورت نگرفت و نخستين اين غزوهها غزوه ابواء بود » « 11 » .
از اين سياق تاريخى چنين به نظر مىرسد كه غزوات رسول خدا ( ص ) نوزده مورد و سريّهها يا اعزامها بيست و چهار مورد بود . برخى از غزوات آن حضرت در آنها جنگى ميان مؤمنان و مشركان در گرفت و برخى ديگر در آنها هيچ نبردى در نگرفت يا به سبب خطاى برخى از رزمندگان مسلمان شبه شكستى بر آنان وارد آمد و وارد جنگ نشدند يا آن كه متقابلا مشركان بدون جنگ و درگيرى از رويارويى با مسلمانان گريختند . در چنين مواردى پيروزى مسلمانان از طريقى غير از نبرد و با اسبابى چون وزش باد و طوفان به دست آمد ، آنگونه كه در نبرد احزاب چنين وضعيّتى به وجود آمد و هر چند شكست نصيب مشركان شد ، امّا ميان آنان و مسلمانان چندان جنگى در نگرفت و بلكه اين جنگ در پى شكست مشركان ميان مسلمانان و يهود بنى قريظه صورت گرفت .
در ميان غزوههاى رسول خدا ( ص ) غزوههايى بوده است كه در آنها هيچ گونه جنگ و درگيرى [ و يا شكست و گريزى ] نبود . غزوههاى ابواء ، عشيره ، غطفان و بدر اولى از اين دستهاند و در رأس همهء غزوات از اين نوع غزوهء حديبيه قرار دارد كه در آن صلح ميان رسول خدا ( ص ) و مشركان برقرار شد كه همان نقطهء شروعى در بسيارى از فتوحات اسلامى گشت و همان فتح المبينى بود كه قرآن كريم دربارهاش فرمود : « ما براى تو فتحى آشكار پديد آورديم تا خداوند گناهان تو را ، آنچه كه پيشى گرفت و آنچه پس از آن آمد ، بيامرزد ، نعمت خويش را بر تو كامل گرداند ، به راه راست هدايتت كند و پيروزيى عزتمندانه نصيبت نمايد » « 12 » .
هامش
( 11 ) - البداية و النهاية ، ج 3 ، ص 242 .
( 12 ) - فتح / 3 - 1 .