رؤياى مورد بحث آيه را اسراء نمىدانيم ، بلكه به نظر ما موضوع اين آيه [ و آنچه به خواب ديده شده ] همان معراج است .
[ علاوه بر ادلّهء فوق ] هيچ غرابت و شگفتى در اين نيست كه خداوند رسول خود را در يك شب از مكّه به بيت المقدس ببرد و بازگرداند و چنين چيزى در مورد خداوند هيچ بعيد نيست چرا كه فاصلهء زمان و مكان براى بندگان تصوّر و معنى دارد و نه براى خداوند سبحان كه بر هر چيزى توانا و خود آفرينندهء زمان و مكان است .
معراج روحانى
300 - اكثر انديشمندان اسلامى بر آنند كه معراج همانند اسراء جسمانى ( يعنى هم با جسم و هم با روح ) بوده است . آنان اين نظريّه را از ظواهر احاديث صحيحى گرفتهاند كه در آنها تصريح شده كه رسول خدا ( ص ) با آدم ، ابراهيم ، ادريس ، عيسى ، يحيى و موسى در آسمانها ملاقات كرده [ و اين ملاقاتها حاكى از معراج جسمانى ] است .
اين گروه از علما كه ظاهر احاديث را مورد استناد قرار دادهاند ، در بحث از اين كه ملاقات آن حضرت با خداوند چگونه بود توقّف كرده و گرفتار اختلاف شدهاند و برخى از آنان گفتهاند پيامبر پروردگار را مشاهده كرد و با او سخن گفت .
اين ملاقات و همسخن شدن با خداوند احترام گراميداشتى براى پيامبر ( ص ) بود كه خداوند به منظور نزديكتر ساختن او به خود و بزرگداشت او چنين امتياز منحصر به فردى به وى مىبخشد . به نظر اين گروه اين ملاقات غير از آن چيزى است كه در آيهء
« وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا »
« 23 » به عنوان طرق دريافت پيام و سخن الهى مشخّص و محدود شده ، چه اين كه در ميان
هامش
( 23 ) - شورى / 51 : « هيچ بشرى را آن نيست كه خداوند با او سخن گويد مگر در شكل وحى يا از پس پردهء غيب و يا آن كه پيكى به سوى او بفرستد » .