ديگر پى گرفت و بتدريج بر پيامبر نازل گشت تا زمانى كه در طول مدت 23 سال ، قرآن كريم كامل شد .
در قرآن كريم دربارهء شيوههاى خطاب خداوند به پيامبران خويش چنين آمده است : « براى هيچ بشرى اين امكان نيست كه خداوند با او سخن گويد مگر در قالب وحى و الهام يا از پشت پردهء غيب و يا آنكه فرستادهاى را به سوى او فرو فرستد » « 31 » .
بىترديد ، آنچه در اين آيه بيان شده ، روشهايى است كه تنها خداوند به وسيلهء آنها كسانى از مردم را كه خود برگزيده ، مورد خطاب خويش قرار مىداده است . اينك جاى اين پرسش است كه خطاب خداوند به پيامبر اكرم ( ص ) از كدام يك از اين انواع بود ؟ اين مبحث جاى پاسخ دادن به اين سؤال مىباشد ، چه اينكه دربارهء آغاز نزول وحى سخن مىگوييم و به همين سبب مناسبت دارد تا با سير جريان وحى تا ساعتى كه خاتمه يافت ، همراه شويم و آن را باز شناسيم .
ابن قيّم در كتاب زاد المعاد چنين اظهار مىدارد كه وحى داراى هفت مرتبه است . اينك ما به بررسى اين مراتب با اندكى توضيح در هر مورد مىپردازيم ، هر چند اين مقسم وحى دقيقا شامل آن تعداد از مراتب نمىگردد ، به اين دليل كه برخى از اقسام مذكور در برخى از اقسام تداخل دارد و به همين سبب ، حد و مرزهايى كه در اين اقسام بيان شده چندان دقيق و جدا كننده از همديگر نيست .
مرتبهء اول : رؤياى صادقه . پيامبر اكرم ( ص ) واجد اين مرتبه بود تا آنگاه كه چون زمان بعثت فرا رسيد ، اين رؤياها ظهور يافت و آنگونه كه در سيرهء ابن اسحاق آمده است ، در همين رؤيا اوّلين آيات قرآن نازل شد و سپس اين خواب با خطاب روح القدس جبرئيل مورد تأكيد و تأييد قرار گرفت و خطاب عينى جبرئيل پشتوانه و مؤيّد آن شد .
هامش
( 31 ) - شورى / 51 .