هواى نفس در جنگ و در تناقض و عاقل سربلند كسى است كه بر هواها و شهوت خويش غلبه مىيابد و تنها عقل و خردش همان نيروى غالب و مسلّط مىباشد . از ديگر سوى ، عقل هرگز راه گمراهى نمىپويد مگر آنگاه كه هوا به دل راه يابد و صفاى آن را مكدّر سازد . بنابراين محمّد بن عبد اللّه ( ص ) خردمندترين قريش بود ؛ چرا كه ، او همان كسى است كه هواى نفس آنگونه كه بر ديگر سران مكّه چيره شده بود ، بر او سلطه نيافت .
قاضى عياض در فضيلت خردمندى او و آثار اين خردمندى در اسلام مىگويد :
« امّا در توانمندى عقلى ، ذكاوت و هوشمندى ، قدرت حواس ، فصاحت لسان ، اعتدال حركات و حسن شمايل او ؛ هيچ ترديدى نيست ، چرا كه او هوشمندترين و خردمندترين مردم بود . هركس نيز در تدبير امور باطن و ظاهر مردم از سوى او ، سياست كردن و پيشوايى خاصّه و عامه از جانب وى ، شمايل شگفتآور او و نيز در سيرهء بديع آن بزرگ و به اضافه در آن علومى كه وى افاضه كرد و آيينهايى كه مقرّر داشت تأمّل ورزد - علوم و آيينهايى كه وى بىآنكه هيچ دانشى از آن پيش اندوخته و يا تمرين و تلاشى در پيش گرفته و يا كتابى مطالعه كرده باشد ، به افاضه و تقرير آنها پرداخت - گرفتار كوچكترين ترديدى در رجحان عقل او و تيز انديشى وى نخواهد شد و اين چيزى است كه به سبب تحقّق و روشن بودن آن نيازى به تقرير و بيان ندارد » . . . وهب بن منبه گفته است : « 71 كتاب خواندم و در همه آنها چنين يافتم كه پيامبر ( ص ) از نظر خردمندى گزيدهترين مردم و از نظر رأى و تدبير برترين آنان بود » . در روايت ديگرى به نقل از وهب است كه « 71 كتاب خواندم و در همهء آنها چنين يافتم كه به همهء مردم از آغاز تا فرجام اين عالم تنها آن اندازه از عقل و انديشه داده شده كه در مقايسه با خردمندى و عقل او ( ص ) به سان دانهء شنى در ميان همهء شنهاى موجود در اين جهان است » » « 2 » .
هامش
( 2 ) - ر . ك . قاضى عياض ، الشفاء ، ج 1 ، ص 43 ، چاپ حلبى .