محمّد بن عبد اللّه ( ص ) چنين آمده است :
« صفات جمال و كمال انسان دو گونه است : ضرورى و دنيوى كه سرشت انسان و ضرورتهاى زندگى اين جهان آن را اقتضا مىكند ، و اكتسابى و دينى كه همين نوع است كه دارندهء آن مورد ستايش قرار مىگيرد و به خداوند نزديك مىشود . علاوه بر اين از جهتى ديگر نيز اين صفات به دو گروه تقسيم مىشود :
گروهى كه تنها يكى از دو وصف فوق بر آن صادق است و گروهى كه آميختهاى از دو نوع مزبور مىباشد » . امّا آن صفاتى كه فقط ضرورى و غير اكتسابى هستند صفاتيند كه شخص نه در آنها از خود اراده و اختيارى دارد و نه آنها را به دست مىآورد از قبيل امورى طبيعى و نهفته در خلقت او چون سلامت و كمال جسم ، زيبايى چهره ، توانايى عقلى ، درستى فهم ، فصاحت گفتار و سخاوتمندى به ارث برده از نياكان . البتّه ضرورتهاى زندگى دنيوى و مقتضيات آن چون خوراك ، پوشاك ، مسكن ، ازدواج ، ثروت و آبروى شخص نيز به اين دو گروه از صفات ملحق مىشود .
امّا صفات اكتسابى اخروى همهء خويهاى شايسته و فضايل شرعى از قبيل ديندارى ، دانش ، حلم و بردبارى ، صبر ، شكرگزارى ، عدالت ، زهد ، سكوت ، آرامش و وقار ، رحم و خوش خلقى ، معاشرت نيك و همانند آن را شامل مىشود و مجموع همهء اين فضايل و خويها « حسن خلق » نام مىگيرد .
در اين اظهارات مشاهده مىكنيم كه قاضى عياض صفاتى را كه رسول خدا ( ص ) به آن آراسته بود ، به دو بخش تقسيم كرده است : يكى صفاتى كه از فطرت انسانى سرچشمه مىگيرد كه اين صفات همان كمال فطرت است و ويژگيهاى بدنى آن حضرت نيز بدان ملحق مىشود ، و ديگرى صفاتى كه وى به مقتضاى تعاليم دينى آموخته و كسب كرده است كه قاضى عياض امورى چون فروتنى ، حلم و بردبارى ، صبر ، شكرگزارى و برخورد خوش و اجمالا آنچه را به حسن خلق كه حاصل همهء فضايل انسانى است مربوط مىشود ، در اين رديف بر مىشمارد و چنين يادآور مىشود كه برخى از اين صفات اكتسابى كه به حكم شرع
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 314
مساهمون: حسين صابري
ص٣١٤