نمىشود » « 16 » .
البتّه به اين نكته نيز بايد توجّه داشت ، آنسان كه يادآور شدهايم ، مكان آن خانه قبل از بنيانگذارى آن ، در تواريخ گذشته مكانى آشنا و در تاريخ گذشتگان مورد تقديس بوده است . ابن كثير نيز همين مطلب را مورد تأكيد قرار مىدهد و مىگويد :
« مكان كعبه قبل از آنكه از سوى ابراهيم بنا شود مكانى مورد توجّه و در همهء عصرها و همهء زمانها مكانى مقدّس بوده است » « 17 » .
اين ، سخنى حق است ؛ چه ، قرآن كريم نيز بدين اشاره دارد كه اين خانه قبل از آنكه ابراهيم آن را بنا كند ، داراى مكانى مشخّص بود : آنجا كه خداوند مىفرمايد : « آن هنگام كه ما جايگاه آن خانه را براى ابراهيم مهيّا ساختيم » « 18 » كلمه « بوّأنا » كه در آيه آمده است ، اشاره به آن دارد كه خداوند از قبل براى اين خانه جايگاهى تقدير كرده بود و چون زمان بناى آن رسيد ، ابراهيم را بدانجا رهنمون ساخت .
اينك كه ما نيز به همان نتيجهاى رسيديم كه ابن كثير و ديگران بدان رسيدهاند ، مبنى بر اينكه مكان كعبه قبل از برپايى آن ، مورد توجّه و مقدّس بود ، اين گمان در ما قوّت مىيابد كه ممكن است قبل از بناى كعبه نوعى بناى ديگر پيرامون آن نقطهء مقدّس ساخته شده بوده است تا مورد توجّه و مراقبت قرار گيرد و از گمشدن مصون بماند . امّا اينكه چه كسانى آن بناى قديم را ساخته بودند و چه كرده بودند ، اين نكتهاى است كه در تاريخ به سكوت برگزار شده و براى ما نيز بحث دربارهء آن ، بىآنكه هيچ كتابى از معصومى در اين مورد و يا هيچ سند تاريخيى در دست داشته باشيم ، تيرى در تاريكى افكندن است و مهار گمان و وهم را در آنجا كه نبايد رها كردن .
هامش
( 16 ) - يونس / 36 و نجم / 28 .
( 17 ) - ر . ك . البداية و النهاية ، ج 2 ، ص 298 . م .
( 18 ) - حج / 26 .