در پاسخ خواهيم گفت : عادات و آداب و رسوم بيابان مبتنى بر عناصر فكرييى نيست كه در اذهان جاى گرفته و بر دلها چيره شده باشد ، آنگونه كه آداب و رسوم شهرنشينان چنين است . روشن است كه عادات و آداب و رسومى كه تنها در دايرهء عمل خود را نشان مىدهد بىآنكه در دل جاى گرفته باشد ، چندان ثابت و ريشهدار و همانند آن رفتارى نيست كه از انديشهاى عميق نشأت مىگيرد .
ج : تجربه نيز اين را ثابت كرده است كه وارد شدن يك دين جديد به باديه كه ساكنان آن دلهايى بىآلايش دارند به مراتب سهلتر و آسانتر از شهر است .
د : هر دينى ناگزير بايد مردمى داشته باشد كه آن را بر دوش كشند و بدان عمل كنند . از ديگر سوى ساكنان باديه كسانىاند كه داراى نوع خاصّى از تفكّر و تعالى نفس هستند و به همين دليل ، از ديگران قويدلتر ، بردبارتر و دليرترند ، آنگونه كه جامعهشناسان نيز اظهار مىدارند كه تنها اين مردم هستند كه سنگينى جهاد را در راه آنچه بدان معتقدند بر دوش مىكشند ، البتّه تا زمانى كه پليديهاى تمدّن دلهاى آنان را در ميان نگرفته و هنوز شجاعت و بردبارى در آنها وجود دارد .
شواهد نيز حاكى از همين حقيقت است . ما اديان و پيامبران را مىبينيم كه بعثت آنها در سرزمينهايى با حالتى ميان تمدّن كامل شهرى و صحرانشينى دور از تمدّن صورت پذيرفته و پيروان آنان نيز هماره از صاحبان شجاعت و قدرت بودهاند كه در صحرا مىزيستند و در مقابل سختيها و مشكلات آن مقاومت كرده و در نتيجه افرادى مقاوم شده بودند . آنان از شهر نشينانى نبودند كه طراوت و شكنندگى تمدّن و شهرنشينى آنها را در ميان گرفته بود .
به عنوان نمونه به موسى بنگريد . او هر چند به سوى فرعون فرستاده و مبعوث شده بود ، اما نزول وحى آسمانى بر وى تنها در سرزمين مدين در مجاورت مرزهاى شام كه از سرزمينهاى عربى است صورت گرفت . او گروندگان به خود را در ميان مردم مصر نيافت و اين مصريان نبودند كه بار سنگين تبليغ رسالت را پس از حيات او بر دوش كشيدند ، بلكه ديگران عهدهدار اين مهم شدند .
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 116
مساهمون: حسين صابري
ص١١٦