مىدهد و از گذشتهء خود درسهايى برمىگيرد كه حال و آيندهاش را برايش روشن مىسازد و اين همه بسادگى حاصل مىشد بىآنكه انديشهء خود را خسته كند و يا روان خويش را آزرده نمايد . مقاومتهايى نيز كه در باديه ممكن است در مقابل رسالت به خرج داده شود ، داراى عوارضى ظاهرى و روبنايى است كه با گذشت زمانى كوتاه محو مىشود ؛ چه ، اين گونه مقاومتها در عمق دلها پناه نگرفته و در نهانخانهء روح مردم جايى به خود اختصاص نداده و بلكه عارضهاى روبنايى و سطحى است . زيرا تغييرى كه در گذر زمان در دل و انديشهء باديه نشينان پديدار مىشود تنها بر روبناى انديشهها عارض مىگردد و به عمق دلها روى نمىآورد .
ب : شهرهاى برخوردار از تمدّن ، داراى عادات و رسوم ثابت و رسوخ يافته و انديشههايى نضج گرفته و غالب است و براى آنكه انديشهء جديدى بتواند به درون چنين جوامعى وارد شود ، قبل از هرچيز بايد اذهان و انديشهها را از آنچه آن را پر كرده خالى كرد تا در آن ، جايى براى انديشهء نو وجود داشته باشد ؛ چه دانشهاى بشرى و يا فلسفههايى كه با آن در ارتباط است ، خواه حق باشد و خواه باطل ، دل و ذهن را پر مىكند و هنگامى كه دين تازهاى به چنين اذهانى راه يابد ، نبرد ميان آنچه شخص بدان عادت يافته و آنچه برايش تازگى دارد آغاز مىشود و حدّاقل برخورد ميان اين دو انديشه و عادت ، يك جدل خواهد بود و روشن است كه جدل با آنان كه نسبت به عقيدهاى تعصّب دارند ، موجب گم شدن حقيقت و سبب آن مىشود كه جوهر حقيقت به گونهاى خالص و پيراسته خود را نشان ندهد .
انديشههاى علمى هر چند خطا باشد در دلها قدرت مىگيرد و عادات و رسوم مستحكم و پا بر جا كه براى مدّتى همه جا گير بوده است ، همچنان استحكام بيشترى مىيابد تا آنجا كه به عمق باورهاى مردم راه مىيابد و در نتيجه ريشهكن كردن آن چندان آسان به نظر نمىآيد .
ممكن است گفته شود : همانگونه كه شهر نشينان داراى عادات و آداب و رسوم هستند ، صحرا نشينان نيز عادات و رسومى دارند .
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 115
مساهمون: حسين صابري
ص١١٥