او نرمخوى و كمزحمت بود ، چنانكه خداوند فرموده است :
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ
. « 1 »
او خوشنهاد ، خوشبرخورد ، گشادهروى و مهربان بود . روى پرخنده داشت ، بىآنكه از اندازه فرارود ، فروتن بود ، بىآنكه زبونى نشان دهد ، گشادهدست بود ، بىآنكه اسراف كند ، و نازكدل بود ، چونان كه خداوند فرموده است :
بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ
. « 2 » او نه هرگز از پرخورى آروغ زد ، نه دست به طمع گشود ، نه تنها خورد ، نه از عطا دريغ داشت ، نه بردهء خويش را زد و نه كسى را جز در راه خدا نواخت . او دست خويش را بالش مىساخت و از خواهش دل چشم فرومىهشت . اين همان سخن خداوند است كه فرموده است :
وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ
« 3 » ، و اين در حالى است كه هيچچيز والاتر از آنچه خداوند آن را و الا دانسته وجود ندارد . در بزرگوارى ، بلندنهادى ، بخشايشگرى ، گشادهدلى و والاانديشى او اگر جز رفتارش در روز فتح مكه نبود ، همان به تنهايى نمادى از كاملترين خوىهاى ستوده بود . در حالىكه آنان پيشتر او را در درهها محاصره كرده ، يارانش را بهگونهاى شكنجه داده ، بر تن او زخم نشانده ، او را آزرده و به سبك خردى متهم ساخته ، بر نيرنگ با او همدست و همداستان شده و پس از اين ، همهء عموها و بستگان او را كشته بودند و در اين شرايط تنها يارانش او را پناه داده بودند - با همين اوصاف - چون بدون سختى با قدرت و غلبه به مكه درآمد و با بىمقدار شمردن آن كافران بر آنان چيرگى يافت به اداى خطبهاى برخاست و در اين خطبه پس از سپاس و ستايش خداوند فرمود : امروز من با شما همان مىگويم كه برادرم يوسف با برادران خود گفت : « امروز بر شما سرزنشى نيست . خدا شما را مىآمرزد و او مهربانترين مهربانان است » . « 4 »
هامش
- القديد » . متن را با اندك تفاوتهايى بنگريد در : المستدرك على الصحيحين ، ج 2 ، ص 506 ، ج 3 ، ص 50 ؛ مجمع الزوائد ، ج 9 ، ص 20 ؛ مصباح الزجاجه ، ج 4 ، ص 20 ؛ المعجم الاوسط ، ج 2 ، ص 64 ؛ نوادر الاصول ، ج 2 ، ص 104 ؛ الفردوس ، ج 4 ، ص 324 - م .
( 1 ) . آل عمران / 159 : پس به بركت رحمت الهى با آنان نرمخو و پرمهر شدى و اگر تندخو و سختدل بودى قطعا از پيرامون تو پراكنده مىشدند .
( 2 ) . توبه / 128 : نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است .
( 3 ) . قلم / 4 : و راستى كه تو را خويى والاست .
( 4 ) . اقتباس از آيهء 92 سورهء يوسف :لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ- م .