لذاك فارقتك مستبدلا * منك امرأ مستكمل الحلم
يقوده الحق فيعفو و لا * تأخذه العزة بالاثم « 1 »
يكى از معاصران گفته است « 2 »
ليس فى الارض مثل نيسابور * بلد طيب و رب غفور « 3 »
فصل [ 13 ] : جناس
جناس در نظم و نثر بهسان گلدوزى بر جامه است و خود يكى از گونههاى آرايههاى سخن به شمار مىرود . در قرآن كريم نمونههايى از جناس آمده كه زيباتر و نكوتر از آنها نيست و اهل ادب اين صنعت را از قرآن كريم اقتباس كردهاند . از اين نمونههاست سخن خداوند كه فرموده است :
وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
« 4 » ،
وَ تَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ
« 5 » ،
فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ
« 6 » ،
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ
« 7 » ،
يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ
« 8 » ،
وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ
« 9 » ،
فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ
« 10 » ،
وَ جَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ
« 11 » و
هامش
( 1 ) . تو مردى هستى كه از خوى تجاوز و ستمگرى بازنمىگردى و توبه نمىكنى .
سرشتى كه از خوى پاكى و دانايى تهى است تو را فريفته است .
ازاينرو از تو جدا شدم تا كسى را جايگزين تو كنم كه بردبارىاى كامل دارد ،
حق او را پيش مىبرد و نخوت او را به گناه نمىكشاند .
شاعر در بيت آخر به آيهء 206 سورهء بقره اشاره كرده است :وَ إِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ- ت .
( 2 ) . ثعالبى در لطائف المعارف ( ص 195 ) اين بيت را آورده است - ت .
( 3 ) . در زمين جايى همانند نيشابور نيست ، شهرى خوش و خداوندگارى بخشايشگر .
شاعر در اين بيت به آيهء 15 سورهء سبأ اشاره كرده است :بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ- ت .
( 4 ) . نمل / 44 : و با سليمان در برابر خدا پروردگار جهانيان تسليم شدم .
( 5 ) . يوسف / 84 : و از آنان روىگردانيد و گفت : اى دريغ بر يوسف .
( 6 ) . يوسف / 19 : پس آبآور خود را فرستادند و او دلوش را انداخت .
( 7 ) . روم / 43 : پس به سوى اين دين پايدار روى بياور .
( 8 ) . نور / 37 : از روزى كه دلها و ديدهها در آن زيرورو مىشود مىهراسند .
( 9 ) . فصلت / 51 : و چون انسان را نعمت بخشيم روى برتابد و خود را كنار كشد و چون آسيبى به دو رسد دست به دعاى فراوان بردارد .
( 10 ) . واقعه / 89 : در آسايش و راحت و بهشت پرنعمت خواهد بود .
( 11 ) . رحمان / 54 : و چيدن ميوه از آن دو باغ در دسترس است .